Trung tâm công nghiệp-năng lượng: Cộng sinh chuỗi giá trị

Việc hình thành các trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia quy mô lớn sẽ mở ra không gian tăng trưởng mới. Nhờ vận hành theo cơ chế hạ tầng dùng chung và trao đổi sản phẩm, mô hình này sẽ tạo nên chuỗi giá trị cộng sinh xuyên suốt - từ nguyên liệu đầu vào, chuyển đổi, chế biến, phát điện đến các ngành công nghiệp sử dụng năng lượng.

Theo định hướng của Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, các Trung tâm công nghiệp-năng lượng quốc gia được hình thành trên cơ sở tích hợp khí LNG, điện, lọc hóa dầu và năng lượng tái tạo tại các địa phương có lợi thế nhằm bổ sung nguồn cung năng lượng và hướng tới việc hình thành năng lực công nghiệp trong nước từ chính quá trình phát triển năng lượng.

Theo Tiến sĩ Trần Văn, giảng viên Trường Đại học Kinh tế - Tài chính Thành phố Hồ Chí Minh, trung tâm công nghiệp-năng lượng là một cụm công nghiệp năng lượng được quy hoạch tập trung trên một địa bàn; trong đó nhiều công đoạn của chuỗi giá trị năng lượng, từ nguyên liệu đầu vào, chuyển đổi, chế biến, phát điện đến các ngành công nghiệp sử dụng năng lượng tại chỗ được gắn kết bằng hệ thống hạ tầng dùng chung và cơ chế đầu tư đặc thù.

Khác với mô hình khu công nghiệp truyền thống vốn chỉ thuần túy cho thuê đất và vận hành độc lập, mô hình trung tâm công nghiệp-năng lượng bắt buộc phải tích hợp sâu theo chiều dọc của chuỗi giá trị. Theo đó, nguồn khí và LNG thượng nguồn sẽ kết nối trực tiếp với trung nguồn điện khí, lọc hóa dầu, rồi tiếp tục liên kết với các ngành hạ nguồn như hóa chất, phân bón, luyện kim và vật liệu. Bên cạnh đó, các trung tâm công nghiệp-năng lượng có thể kết hợp năng lượng tái tạo, thủy điện tích năng, hydrogen, amoniac xanh và những nguồn năng lượng khác phù hợp với đặc điểm từng khu vực.

Cùng quan điểm này, Tiến sĩ Phan Minh Quốc Bình, Phó Viện trưởng Viện Dầu khí Việt Nam (VPI)-đơn vị thành viên của Tập đoàn Công nghiệp-Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam) nhấn mạnh, điểm khác biệt lớn nhất của Trung tâm công nghiệp-năng lượng so với cụm dự án hoạt động độc lập chính là khả năng “cộng sinh chuỗi giá trị”; trong đó giá trị không chỉ nằm ở công suất điện hay sản lượng lọc hóa dầu mà ở khả năng kết nối nguồn năng lượng với chế biến sâu, công nghiệp hỗ trợ, logistics, dịch vụ kỹ thuật và các ngành công nghiệp mới.

Thực hiện tinh thần Nghị quyết 70-NQ/TW, Hội đồng Thành viên Petrovietnam đã định hướng và chỉ đạo VPI chủ trì phối hợp các đơn vị trong Tập đoàn xây dựng Đề án tổng thể phát triển các trung tâm công nghiệp-năng lượng Petrovietnam tại các địa phương có tiềm năng phát triển như Thành phố Hồ Chí Minh, Quảng Ngãi, Thanh Hóa, Hà Tĩnh, Cần Thơ và Cà Mau.

Theo đó, trung tâm công nghiệp-năng lượng Petrovietnam là một hệ sinh thái công nghiệp - năng lượng tích hợp, quy mô lớn, được quy hoạch và phát triển dưới vai trò dẫn dắt của Petrovietnam. Mô hình được thiết kế mở, không bị giới hạn bởi ranh giới hành chính mà được xác định bởi phạm vi liên kết hiệu quả và được xây dựng dựa trên các nguyên tắc bền vững, kinh tế tuần hoàn và cộng sinh công nghiệp, nhằm tối đa hóa chuỗi giá trị, nâng cao năng lực cạnh tranh, đảm bảo hiệu quả và đạt các mục tiêu theo chiến lược phát triển Petrovietnam

Mô hình này được thiết kế trên 3 trụ cột chiến lược (năng lượng-công nghiệp tập trung chế biến sâu-dịch vụ kỹ thuật chất lượng cao) liên kết hữu cơ với nhau thông qua việc dùng chung hạ tầng (cảng, kho, đường ống) và trao đổi sản phẩm/phụ phẩm.

Là địa phương đang thúc đẩy triển khai dự án Trung tâm lọc hóa dầu và năng lượng quốc gia tại Khu kinh tế Dung Quất (Quảng Ngãi), ông Nguyễn Hải Trường - Phó trưởng Ban Quản lý Khu kinh tế Dung Quất và các khu công nghiệp tỉnh Quảng Ngãi cho biết, Trung tâm được định hướng phát triển trên cơ sở phát huy nền tảng sẵn có của nhà máy Lọc dầu Dung Quất và các dự án công nghiệp, năng lượng hiện hữu; sẽ phát triển theo hướng hình thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh từ lọc hóa dầu - hóa chất - năng lượng - logistics; đồng thời nghiên cứu hydrogen xanh, ammonia xanh và công nghệ thu giữ carbon (CCS).

Tuy nhiên, với đặc thù các dự án lọc hóa dầu và năng lượng có quy mô vốn lớn, yêu cầu hạ tầng đồng bộ nhưng chưa có cơ chế đủ mạnh để thu hút và triển khai hiệu quả, ngân sách trung ương cần bổ sung có mục tiêu cho ngân sách tỉnh Quảng Ngãi 30% số thu từ hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu phát sinh trên địa bàn Khu kinh tế Dung Quất để phát triển Trung tâm lọc hóa dầu và năng lượng quốc gia tại Khu kinh tế Dung Quất. Bên cạnh đó, Nhà đầu tư thực hiện các dự án trong Trung tâm được thực hiện trình tự, thủ tục đầu tư đặc biệt theo quy định của pháp luật về đầu tư trong các ngành, nghề, lĩnh vực; UBND tỉnh Quảng Ngãi được giao đất, cho thuê đất không thông qua đấu giá quyền sử dụng đất, đấu thầu dự án có sử dụng đất đối với dự án đầu tư trong Trung tâm, ông Nguyễn Hải Trường đề xuất.

Trong khi đó, đại diện Tổng Công ty Lọc Hóa dầu Việt Nam (BSR)-đơn vị đang quản lý vận hành nhà máy Lọc dầu Dung Quất đề xuất ban hành danh mục ưu tiên thu hút nhà đầu tư chiến lược vào Trung tâm, đồng thời ban hành các chính sách ưu đãi nhà đầu tư; đồng thời xây dựng cơ chế bán điện dư thừa trong nội khu, nới hạn mức tín dụng, cơ chế tín chỉ carbon, quỹ đầu tư mạo hiểm và một quy hoạch tổng thể riêng cho Trung tâm để bảo đảm triển khai đồng bộ, hiệu quả.

Hiện Bộ Công Thương đang xây dựng cơ chế thí điểm nhằm hình thành 7 trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia tại các địa phương có lợi thế về nguồn điện, cảng biển, công nghiệp và logistics. Bộ Công Thương cũng đang hoàn thiện hồ sơ để trình Thủ tướng Chính phủ xem xét chủ trương xây dựng Nghị quyết của Quốc hội về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển các trung tâm công nghiệp-năng lượng quốc gia.