Vạn Phúc-vẹn nguyên bài thơ tình lụa trắng Bài 2: Những bí quyết giữ "ngón nghề" đặc sắc

Từ kinh nghiệm và tình yêu với nghề dệt lụa cổ truyền, ông Lê Văn Thành đã tạo ra "bí quyết" nhuộm lụa đa màu, không phai, tô điểm thêm vẻ đẹp cho những thước lụa Vạn Phúc nổi tiếng có từ ngàn năm.

Nhuộm lụa với bí quyết đa màu. Ảnh: langnghevietnam

May mắn được gặp gỡ, trò chuyện với các nghệ nhân của làng nghề; trong đó câu chuyện nhuộm lụa với bí quyết đa màu, không phai khiến sắc lụa lung linh trong nắng của nghệ nhân cao niên Lê Văn Thành đã thu hút sự tò mò cho nhiều du khách đến đây.

Ông là người cao tuổi nhất của làng nghề lụa Vạn Phúc và ông cũng là người đã tạo ra bước ngoặt cho công nghệ nhuộm vải đa màu, không phai ở đây. Ở tuổi 82 nhưng ông luôn say sưa với nghề và không ngừng cống hiến cho làng nghề lụa Vạn Phúc.

Sinh ra trong một gia đình ba đời làm nghề nhuộm, ấp ủ nhiều dự định cho nghề nhưng đến năm 30 tuổi nghệ nhân Lê Văn Thành mới có điều kiện nghiên cứu cũng như phát triển được nghề do cha ông để lại.

Vốn đã thành công trong việc sản xuất ra mực Thăng Long cao cấp, không nhòe, không phai màu, ông đã quyết định thử nghiệm trên vải lụa khi được một khách hàng khuyên.

Hình ảnh khách hàng khi diện bộ đồ may bằng lụa tơ tằm rất đẹp nhưng chỉ một trận mưa nhỏ vải phai màu nhem nhuốc đã thôi thúc ông nghiên cứu để sản xuất ra sản phẩm lụa không phai màu.

Nghệ nhân Lê Văn Thành tâm sự: “Những năm phát triển mô hình hợp tác xã nghề lụa tơ tằm không phát triển được do công nghệ chưa cao, sản phẩm chưa tinh xảo. Những thước lụa sản xuất ra mềm mại nhưng kém màu và màu dễ phai. Chỉ cần một cơn mưa nhỏ cũng đủ làm tan tành công sức của một ngày nhuộm.

Thời đó, hóa chất nhuộm màu rất hiếm, hầu như bà con làng nghề đều nhuộm màu từ cỏ cây, hoa lá. Khi độ tinh xảo chưa đến, kinh phí đầu tư cho nhuộm không có thì màu nhuộm cũng chỉ đơn thuần vài ba sắc và độ giữ màu rất kém. Làng nghề lắm lúc đau đầu, điêu đứng khi các thương gia, lái buôn phàn nàn chất lượng về màu cũng như hủy đơn hàng chỉ vì vải lụa bị phai màu”.

Sau khi nghe xong câu chuyện và mong muốn của vị khách này, ông nhanh chóng bắt tay vào nghiên cứu và sản xuất thành công màu không phai trên lụa. Khi chứng kiến tác phẩm đầu tay với màu sắc đa dạng nhưng tinh tế, màu lụa dù ngâm vào nước cũng không phai dù chỉ một chút nhỏ, ông Thành vỡ òa trong hạnh phúc.

Chia sẻ về cách thức nhuộm màu, ông Thành cho biết, để sản xuất được những tấm lụa như vậy, ông đã áp dụng những kinh nghiệm từ làm mực Thăng Long cao cấp để sản xuất ra màu nhuộm. Quy trình nhuộm qua 2 bước cơ bản là chọn đúng thời điểm nhuộm và chọn loại thuốc nhuộm phù hợp với chất liệu lụa.

Nắm được đặc điểm của tơ tằm là không chịu được nồng độ kiềm cao trong khi thuốc nhuộm vải không phai lại có nồng độ kiềm lớn. Chính vì vậy, trong quá trình nhuộm, phải khống chế được độ kiềm, sau khi nhuộm phải tiến hành xử lí để đạt được độ bền màu.

Sản phẩm lụa sau khi dệt xong được gọi là hàng mộc, lúc này trong thành phần của lụa chiếm 75% là fibroin và 25% là petin. Petin là một chất keo dính sau khi dệt xong lụa tơ tằm phải được cho vào nấu để loại bỏ chất keo tạo sự mềm mại cho sợi vải. Nếu trong quá trình nấu kết hợp với nhuộm thì màu sẽ bền và không bị phai.

Những mảnh lụa được nhuộm bởi bí quyết gia truyền. Ảnh: vovworld

Mặt khác, thuốc nhuộm không phai thường có độ dung môi kiềm lớn trong khi đặc thù của tơ tằm thì độ chịu kiềm lại kém. Do đó, khi nhuộm vải để khống chế được độ kiềm đòi hỏi người thợ tay nghề cao, tỉ mỉ mới làm được. Đặc biệt, loại nước dùng để nhuộm lụa phải trong, tinh khiết màu nhuộm mới sáng, mịn lên được màu mà người nhuộm mong muốn.

Theo nghệ nhân Lê Văn Thành, quá trình nhuộm màu là quá trình khó nhất trong chuỗi quy trình tạo ra lụa tơ tằm mang thương hiệu lụa Vạn Phúc. Những người thực hiện nhuộm màu phải là những người thợ tay nghề rất cao và thật sự yêu nghề này mới làm được.

Với thời gian phù hợp, độ pha màu chuẩn, người thợ nhuộm phải nhanh tay, tinh mắt và có kĩ thuật "sờ lụa" điêu luyện thì mới mong có sắc lụa đẹp như ý muốn. Người thợ nhuộm dồn tâm huyết và công sức “thổi hồn” vào từng thước lụa qua bàn tay tỷ mỷ của mình để cho ra mỗi tấm lụa có những màu sắc khác nhau.

Hiện nay, xưởng nhuộm Phúc Thành của ông Lê Văn Thành rất đông đơn hàng nhuộm, có những đơn hàng nhuộm rất lớn. Uy tín của xưởng nhuộm đã được khẳng định trên thương trường. Nhiều khách hàng đã lo lắng: “Nếu xưởng của nghệ nhân cao tuổi này đóng cửa thì chúng tôi cũng phá sản theo”.

Tuy nhiên, điều mà khiến nghệ nhân trăn trở là ông vẫn chưa tìm ra một người nào có thể nối nghiệp nhuộm màu của mình. Con cháu trong gia đình cũng theo nghiệp lụa nhưng ở lĩnh vực kinh doanh. Sản xuất thủ công nên số lượng hàng không đáp ứng đủ nhu cầu trong khi đó những thợ lành nghề thì dần chuyển sang làm công việc khác tìm nguồn thu nhập ổn định hơn.

Theo anh Nguyễn Văn Nam (cháu nghệ nhân Lê Văn Thành), nghề nhuộm lụa rất khó, đòi hỏi phải có sự kiện trì, bền bỉ. Chất liệu tơ tằm nhuộm khó, cần đúc kết nhiều kinh nghiệm, tâm huyết với nghề. Chính vì vậy, mà không mấy ai mặn mà với nghề nhuộm lụa này.

Theo ông Phạm Khắc Hà, Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Vạn Phúc, nghệ nhân Lê Văn Thành đóng góp lớn cho ngành nhuộm tơ tằm địa phương nói riêng và cả nước nói chung. Ông đã cùng với những nghệ nhân khác đưa làng nghề Vạn Phúc lên tầm cao mới, mang lại sự đa dạng màu sắc cũng như độ bền màu cho vải lụa Vạn Phúc cho dù bị tác động của nhiệt độ cũng như thời gian.

>> Bài 1:  Dệt “chiếc áo mới"

>> Bài cuối: Để những dải lụa bay xa