Việt Nam thúc đẩy phát triển hệ thống lương thực bền vững

Việt Nam đang thúc đẩy hợp tác đa bên, ứng dụng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo nhằm phát triển hệ thống lương thực bền vững, nâng cao giá trị nông sản và cải thiện sinh kế cho người nông dân; trong đó, việc triển khai Đề án 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long được xác định là một trọng tâm, với yêu cầu nâng cao chất lượng, hiệu quả và khả năng nhân rộng các mô hình sản xuất.

Đây là nội dung được các chuyên gia thảo luận tại Hội nghị Ngày Lương thực thế giới năm 2026 và tăng cường hợp tác triển khai Đề án “Phát triển bền vững một triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030”, do Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) tổ chức ngày 15/10, tại TP. Hồ Chí Minh.

Với chủ đề “Sáng tạo cho ngày mai đủ đầy”, Ngày Lương thực thế giới năm 2026 nhấn mạnh yêu cầu đưa đổi mới sáng tạo vào thực tiễn, xây dựng hệ thống lương thực, thực phẩm bền vững, bao trùm và có khả năng chống chịu tốt hơn trước những thách thức.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp cho rằng: Bảo đảm an ninh lương thực trong giai đoạn mới không thể chỉ dựa vào gia tăng sản lượng mà cần chuyển mạnh sang nâng cao chất lượng, giá trị và hiệu quả sản xuất; giảm tác động đến môi trường, thích ứng với biến đổi khí hậu và bảo đảm sinh kế bền vững cho nông dân. Với vai trò là quốc gia sản xuất và xuất khẩu nông sản quan trọng, Việt Nam cần tiếp tục đổi mới phương thức tổ chức sản xuất và phát triển thị trường, qua đó nâng cao sức cạnh tranh dài hạn của nông sản Việt Nam.

Cùng quan điểm, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Trần Trung Tính khẳng định, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo có vai trò quan trọng trong phát triển nông nghiệp xanh, bền vững. Các giải pháp công nghệ cần được ứng dụng hiệu quả vào sản xuất, gắn kết hoạt động nghiên cứu với nhu cầu thực tế của nông dân và thị trường, góp phần nâng cao giá trị nông sản, giảm phát thải và cải thiện sinh kế người sản xuất.

Tại hội nghị, các đại biểu tập trung trao đổi về khả năng kết nối các chương trình, dự án và nguồn lực hỗ trợ, thúc đẩy liên kết giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, hợp tác xã, tổ chức nông dân và các đối tác phát triển. Trọng tâm là gắn đổi mới kỹ thuật với nhu cầu thị trường, tăng cường năng lực hợp tác xã, phát triển chuỗi giá trị và bảo đảm người nông dân được chia sẻ lợi ích trong quá trình chuyển đổi.

Bà Nguyễn Thị Thu Hương, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Bộ Nông nghiệp và Môi trường thông tin: Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long hiện không còn giới hạn vào việc đăng ký của các địa phương mà được triển khai trên toàn bộ khu vực với tổng diện tích 1,6 triệu ha.

Tuy nhiên, mục tiêu của đề án không chỉ là tăng diện tích mà còn đặt ra yêu cầu chuyển đổi phương thức canh tác và tổ chức ngành hàng lúa gạo theo hướng tăng trưởng xanh. Theo đó, quá trình triển khai cần gắn với đổi mới kỹ thuật, sử dụng giống và vật tư hiệu quả, ứng dụng khoa học, công nghệ, nâng cao vai trò của hợp tác xã và nông dân, đồng thời tăng cường liên kết giữa người sản xuất với doanh nghiệp trong chuỗi giá trị.

Theo bà Nguyễn Thị Thu Hương, một trong những yêu cầu được nhấn mạnh trong việc thực hiện đề án thời gian tới là đánh giá hiệu quả trên cơ sở kết quả thực tế, thay vì chỉ căn cứ vào diện tích triển khai. Các tiêu chí cần được quan tâm gồm chất lượng và giá trị hạt gạo, hiệu quả sản xuất, thu nhập của nông dân, mức giảm phát thải có thể kiểm chứng và sức cạnh tranh bền vững của ngành hàng.

Để đạt mục tiêu này, việc phối hợp giữa các chương trình, dự án cần dựa trên ưu tiên quốc gia và nhu cầu thực tế của địa phương, bảo đảm tính bổ trợ, tránh trùng lặp và tạo điều kiện nhân rộng những mô hình hiệu quả. Các địa phương vùng Đồng bằng sông Cửu Long cần cụ thể hóa kế hoạch phù hợp với điều kiện sinh thái và năng lực thực hiện; doanh nghiệp, ngân hàng, hợp tác xã và các chủ thể trong chuỗi giá trị cần tăng cường liên kết sản xuất, thu mua, chế biến và tiêu thụ.

Liên quan đến nguồn lực tài chính, ông Trần Đại Nghĩa, Điều phối quốc gia, chuyên gia Tài chính khí hậu của FAO tại Việt Nam, cho biết chuyển đổi sang sản xuất lúa phát thải thấp, thích ứng với biến đổi khí hậu đòi hỏi nguồn lực tài chính lớn, trong khi khả năng đáp ứng của ngân sách nhà nước còn hạn chế. Vì vậy, cần đa dạng hóa nguồn vốn, tăng cường huy động đầu tư tư nhân và phát triển các cơ chế tài chính phù hợp.

Theo ước tính giai đoạn 2022–2040, Việt Nam cần khoảng 368 tỷ USD để tăng cường khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu và giảm phát thải carbon. Trong đó, nguồn vốn dự kiến từ khu vực tư nhân là 184 tỷ USD, khu vực công 130 tỷ USD và các nguồn bên ngoài 54 tỷ USD. Tuy nhiên, việc huy động vốn cho sản xuất lúa bền vững còn nhiều khó khăn do quy mô sản xuất nhỏ lẻ, chi phí giao dịch cao, rủi ro nông nghiệp khó dự báo và thiếu các dự án được chuẩn bị đầy đủ để thu hút đầu tư. Lợi ích môi trường cũng chưa dễ chuyển hóa thành dòng tiền ổn định, làm giảm sức hấp dẫn đối với nhà đầu tư. Trong khi đó, lĩnh vực nông nghiệp và thực phẩm hiện nhận chưa đến 5% tổng nguồn tài chính khí hậu toàn cầu.

Để tháo gỡ những hạn chế này, ông Trần Đại Nghĩa nhấn mạnh vai trò của viện trợ không hoàn lại và tài chính hỗn hợp trong giảm thiểu rủi ro, hỗ trợ các dự án có khả năng sinh lời thấp hoặc cần thời gian dài để thu hồi vốn. Các công cụ như trái phiếu xanh, bảo lãnh đầu tư và bảo hiểm nông nghiệp cần được phát triển đồng bộ nhằm khuyến khích khu vực tư nhân tham gia, đồng thời mở rộng khả năng tiếp cận vốn cho nông dân và doanh nghiệp nhỏ.