Xúc tiến đầu tư, chuyển giao công nghệ điện hạt nhân

Chiều 15/1, Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương (Bộ Công Thương) tổ chức Diễn đàn khoa học về xúc tiến đầu tư và chuyển giao công nghệ trong lĩnh vực năng lượng, tập trung vào điện hạt nhân trong bối cảnh Việt Nam đang đối mặt nhiều thách thức về an ninh năng lượng và mục tiêu phát triển bền vững.

Phát biểu tại diễn đàn, ông Lã Hồng Kỳ, đại diện Văn phòng Ban Chỉ đạo Nhà nước các dự án ngành năng lượng cho biết, Quyết định số 768/QĐ-TTg ngày 15/4/2025 phê duyệt điều chỉnh Quy hoạch điện VIII đã xác định giải pháp tổng hòa, khai thác tối đa các nguồn năng lượng trong nước; phát triển năng lượng tái tạo kết hợp nhập khẩu điện, than, khí với tỷ trọng hợp lý; đồng thời từng bước xây dựng các nhà máy điện hạt nhân nhằm bảo đảm an ninh năng lượng, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

Theo ông Lã Hồng Kỳ, xu hướng phát triển điện hạt nhân trên thế giới đang chuyển biến tích cực, nổi bật là sự phát triển của các lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) với công suất dưới 300 MW. So với các nhà máy điện hạt nhân công suất lớn có thời gian xây dựng kéo dài, SMR có ưu thế về tiến độ triển khai, giảm vốn đầu tư ban đầu nhờ sản xuất hàng loạt tại nhà máy và vận chuyển đến địa điểm lắp đặt. Dự kiến, các SMR đầu tiên sẽ được đưa vào vận hành thương mại vào cuối thập kỷ này.

Cùng với đó, nhiều tập đoàn công nghệ lớn như Google, Microsoft, Amazon đã tham gia sâu vào lĩnh vực điện hạt nhân nhằm đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng của các trung tâm dữ liệu phục vụ phát triển trí tuệ nhân tạo (AI). Xu hướng kéo dài tuổi thọ và tái khởi động các lò phản ứng cũ cũng góp phần thúc đẩy ngành điện hạt nhân toàn cầu, mở ra thêm các lựa chọn công nghệ phù hợp với năng lực tài chính của Việt Nam trong tương lai.

Diễn đàn nhấn mạnh, xúc tiến đầu tư và chuyển giao công nghệ điện hạt nhân hướng tới nhiều mục tiêu quan trọng như bảo đảm an ninh năng lượng; tiếp thu và làm chủ công nghệ cao; thu hút nguồn vốn lớn từ các đối tác quốc tế; đào tạo đội ngũ kỹ sư, chuyên gia vận hành và quản lý an toàn hạt nhân; tạo việc làm, phát triển công nghiệp phụ trợ và đóng góp cho tăng trưởng bền vững.

Về mô hình đầu tư, Nhà nước tiếp tục giữ vai trò chủ đạo. Các tập đoàn nhà nước như Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) và Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam) dự kiến được giao làm chủ đầu tư các dự án điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2. Chính phủ sẽ ban hành các cơ chế, chính sách đặc thù về tài chính, thu xếp vốn và trình tự triển khai. Đồng thời, mô hình khuyến khích doanh nghiệp tư nhân tham gia nghiên cứu, đầu tư các dự án SMR với cơ chế linh hoạt cũng được đặt ra.

Theo tiêu chí của Quốc hội, công nghệ điện hạt nhân được lựa chọn phải bảo đảm mức độ an toàn cao nhất, hiện đại và hiệu quả đầu tư. Hiện nay, thế giới chủ yếu xuất khẩu công nghệ điện hạt nhân thế hệ III+ với thời gian vận hành từ 60 đến 80 năm, đáp ứng đầy đủ các yêu cầu an toàn sau sự cố Fukushima. Các công nghệ tiêu biểu gồm VVER-1200 (Nga), AP1000 (Mỹ), APR-1400 (Hàn Quốc) và EPR (Pháp).

Ông Lã Hồng Kỳ cũng làm rõ lộ trình chuyển giao công nghệ điện hạt nhân theo bốn giai đoạn, từ vận hành – bảo trì; nội địa hóa chuỗi cung ứng; làm chủ nhiên liệu và quản lý chất thải; đến tự thiết kế và nghiên cứu các thế hệ lò mới như SMR. Nhiều ý kiến đề xuất cần ràng buộc chặt chẽ nội dung chuyển giao công nghệ trong các hợp đồng EPC và BOT (EPC – thiết kế, mua sắm thiết bị và xây dựng; BOT – xây dựng, vận hành, chuyển giao), tăng cường giám sát và sớm thành lập Trung tâm Nghiên cứu phát triển điện hạt nhân, đồng thời đẩy mạnh hợp tác với Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA).

Bên cạnh điện hạt nhân, diễn đàn cũng chia sẻ kinh nghiệm chuyển đổi năng lượng của Liên minh châu Âu (EU). Theo ông Nguyễn Văn Huân, Phòng Nghiên cứu Thương mại, Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương, EU là khu vực tiên phong trong chuyển đổi năng lượng bền vững, với tỷ trọng năng lượng tái tạo chiếm khoảng 47% sản lượng điện năm 2024, cùng hệ thống pháp lý chặt chẽ và các cơ chế tài chính xanh, chuyển đổi công bằng hiệu quả.

Từ kinh nghiệm của EU, các chuyên gia khuyến nghị Việt Nam cần xây dựng chiến lược chuyển đổi năng lượng dài hạn, hoàn thiện thể chế, đa dạng hóa nguồn năng lượng, phát triển hạ tầng điện hiện đại và tăng cường hợp tác quốc tế.

Tại diễn đàn, đại diện Công ty GREE cũng trình bày các giải pháp thúc đẩy chuyển dịch năng lượng bền vững tại Việt Nam, đề xuất sử dụng hạ tầng công cộng như metro, sân bay, bệnh viện làm “phòng thí nghiệm chính sách” để thí điểm công nghệ mới.

Các mô hình thực tế cho thấy khả năng giảm mạnh chi phí điện năng thông qua số hóa và sử dụng thiết bị hiệu suất cao, qua đó mở ra hướng tiếp cận mới cho chuyển giao công nghệ gắn với mô hình đầu tư bền vững.

Các ý kiến tại diễn đàn khẳng định, dù còn nhiều thách thức về vốn, pháp lý, nhân lực và sự đồng thuận xã hội, song với sự quan tâm của Đảng, Nhà nước và sự chỉ đạo quyết liệt của Chính phủ, việc triển khai thành công các dự án điện hạt nhân, đặc biệt là Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2, sẽ góp phần quan trọng bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và thúc đẩy phát triển bền vững trong giai đoạn mới.

Ông Nguyễn Khắc Quyền, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương nhấn mạnh, diễn đàn khoa học về xúc tiến đầu tư và chuyển giao công nghệ trong lĩnh vực năng lượng nhằm tạo không gian trao đổi học thuật và thực tiễn cho các chủ thể liên quan đến quá trình chuyển dịch năng lượng.

Theo ông Nguyễn Khắc Quyền, sự tham dự đông đủ của đại diện các cơ quan quản lý nhà nước, giới khoa học, cộng đồng doanh nghiệp và các đối tác quốc tế thể hiện rõ mô hình hợp tác “bốn nhà”, đồng thời cho thấy mối quan tâm chung và cam kết mạnh mẽ đối với tương lai năng lượng của Việt Nam. Chuyển dịch năng lượng được khẳng định không phải là nhiệm vụ riêng lẻ của một quốc gia hay tổ chức, mà là yêu cầu tất yếu trong hợp tác toàn cầu./.

Văn Giáp