ADB: Ba trụ cột để châu Á hội nhập bền vững vào chuỗi giá trị toàn cầu

Sự chuyên môn hóa sâu hơn trong quy trình sản xuất toàn cầu đã mang lại những thành tựu lớn về tăng trưởng kinh tế, việc làm và xóa đói giảm nghèo cho khu vực châu Á - Thái Bình Dương trong 25 năm qua. Tuy nhiên, báo cáo mới nhất từ Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) cảnh báo lợi ích từ xu thế này đang phân hóa rõ rệt giữa các nhóm quốc gia và doanh nghiệp.

Báo cáo Chính sách Phát triển châu Á 2026 vừa được công bố tại Hội nghị thường niên lần thứ 59 của Hội đồng Thống đốc ADB diễn ra tại Samarkand, Uzbekistan. Theo đó, khu vực châu Á - Thái Bình Dương hiện nắm giữ tới 1/3 giá trị giao dịch trong chuỗi giá trị toàn cầu. Đáng chú ý, tỷ trọng của các nền kinh tế đang phát triển tại đây đã tăng trưởng mạnh mẽ khi chiếm 18% vào năm 2023, gấp đôi so với mức 9% của năm 2000. Sự dịch chuyển này đóng vai trò then chốt giúp khu vực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, giải quyết việc làm và xóa đói giảm nghèo.

Dù đạt được những thành tựu chung, báo cáo chỉ ra một thực trạng không đồng nhất. Trong khi các quốc gia tại Đông Á và Đông Nam Á đã bắt rễ sâu và chiếm lĩnh những vị trí trung tâm trong mạng lưới sản xuất để thu về giá trị gia tăng lớn, thì nhiều nền kinh tế quy mô nhỏ, thu nhập thấp hoặc nằm ở khu vực biệt lập vẫn đang bị bỏ lại phía sau.

Chuyên gia kinh tế trưởng của ADB, ông Albert Park, cho rằng tình trạng phân mảnh địa kinh tế gia tăng đang tạo ra rào cản, khiến các doanh nghiệp khó tiếp cận lợi ích từ chuỗi giá trị, từ đó đe dọa tiến trình công nghiệp hóa và tăng trưởng kinh tế của những quốc gia đang mắc kẹt ở phân khúc giá trị thấp. Ông nhấn mạnh giải pháp cốt lõi là cần hỗ trợ các nền kinh tế kém phát triển hơn tiếp cận công nghệ mới, nâng cấp hạ tầng và cải thiện môi trường kinh doanh để tăng năng suất và sức cạnh tranh.

Một rào cản khác được báo cáo đề cập là sự chênh lệch về năng lực tận dụng cơ hội. Hiện nay, phần lớn lợi ích từ chuỗi giá trị đang đổ dồn về các tập đoàn lớn có năng suất cao. Ngược lại, các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) đang gặp khó khăn do gánh nặng chi phí tuân thủ và năng lực hạn chế.

Trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị, sự gián đoạn chuỗi cung ứng và sự thay đổi chóng mặt của công nghệ, ADB xác định 3 ưu tiên chính sách để các quốc gia hội nhập bền vững hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Đầu tiên, vào thời điểm thế giới đối mặt với nhiều biến động, khả năng phục hồi đang trở thành một thước đo mới cho năng lực cạnh tranh của mỗi nền kinh tế. Sự gia tăng của các yếu tố bất định và tình trạng phân mảnh địa kinh tế đã đẩy vai trò của tính tin cậy, khả năng thích ứng và quản trị rủi ro lên vị trí hàng đầu. Để củng cố "lá chắn" này, các quốc gia cần có sự cải thiện đồng bộ từ hệ thống hạ tầng kết nối vững chắc cho đến việc nâng cao năng lực phản ứng linh hoạt của doanh nghiệp trước các thay đổi đột ngột. Song song với đó, các khung chính sách cần được thiết kế nhằm khuyến khích sự đa dạng hóa về thị trường, nguồn cung đầu vào và các mối quan hệ đối tác chiến lược.

Bên cạnh khả năng phục hồi, yếu tố bền vững môi trường cũng đang dần định hình lại các "luật chơi" mới khi tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu. Việc tuân thủ các tiêu chuẩn về môi trường và phát triển bền vững không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc. Vì thế, việc tăng cường các chính sách về tiêu chuẩn, hệ thống chứng nhận và khả năng truy xuất nguồn gốc là vô cùng cần thiết. Những nỗ lực này sẽ tạo tiền đề cho các đơn vị sản xuất mạnh dạn áp dụng công nghệ sạch và quy trình sản xuất thân thiện môi trường.

Cuối cùng, tính bao trùm vẫn đóng vai trò là mục tiêu cốt lõi xuyên suốt mọi giai đoạn của quá trình hội nhập vào chuỗi giá trị. Để hiện thực hóa mục tiêu này, cần có những hành động phối hợp quyết liệt nhằm giảm bớt chi phí thương mại thông qua đầu tư vào hạ tầng, thực thi chính sách thương mại mở và các biện pháp tạo thuận lợi thương mại. Quan trọng không kém là việc chú trọng bồi dưỡng kỹ năng cho người lao động, nâng cao năng lực nội tại cho doanh nghiệp, đồng thời mở rộng cánh cửa cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ tiếp cận với nguồn tài chính, các nền tảng kỹ thuật số và những cơ hội xuất khẩu tiềm năng.