ADB: Việt Nam là một mắt xích chiến lược trong Sáng kiến Lưới điện liên Á

Tại Hội nghị thường niên lần thứ 59 của Hội đồng Thống đốc Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) diễn ra ở Samarkand, Uzbekistan (U-dơ-bê-ki-xtan), Sáng kiến Lưới điện liên Á (PAGI) đã chính thức được công bố với kỳ vọng trở thành đòn bẩy cho an ninh năng lượng khu vực.

Trong kế hoạch đầy tham vọng này, Việt Nam được các chuyên gia cấp cao của ADB nhìn nhận là một mắt xích then chốt, có khả năng dẫn dắt việc hình thành một thị trường năng lượng kết nối tại Đông Nam Á.

* PAGI - Giải pháp dài hạn cho chuyển dịch năng lượng

PAGI nằm trong kế hoạch hạ tầng "khủng" trị giá 70 tỷ USD nhằm tái định hình tương lai năng lượng và kỹ thuật số của khu vực châu Á – Thái Bình Dương mà Chủ tịch ADB Masato Kanda đã công bố tại hội nghị năm nay. Sáng kiến này ra đời trong bối cảnh đầy biến động, khi khu vực châu Á – Thái Bình Dương đang phải gánh chịu những tác động nặng nề nhất từ các cuộc xung đột địa chính trị toàn cầu, điển hình là bất ổn tại Trung Đông. Theo Chủ tịch ADB Masato Kanda, đây là một "bài kiểm tra khắc nghiệt" đối với trật tự toàn cầu, phơi bày những lỗ hổng nguy hiểm khi các quốc gia quá phụ thuộc vào một vài hành lang chiến lược nhất định.

Bên cạnh áp lực địa chính trị, thực trạng năng lượng nội tại của khu vực cũng đặt ra những thách thức cấp bách. Tính đến năm 2023, khu vực vẫn phụ thuộc nặng nề vào nhiên liệu hóa thạch, trong đó than và dầu chiếm tới khoảng 72% tổng nguồn cung năng lượng. Hệ quả tất yếu là lượng phát thải khí CO2 từ đốt nhiên liệu đã tăng vọt 147% trong giai đoạn 2000-2022, đe dọa nghiêm trọng đến cam kết về khí hậu của các quốc gia.

Phát biểu tại buổi họp báo ngày 5/5 về Sáng kiến Lưới điện liên Á, ông Keiju Mitsuhashi, Giám đốc Năng lượng khu vực Đông Nam Á và Thái Bình Dương của ADB, khẳng định rằng việc dựa vào than đá là câu chuyện của quá khứ và khu vực không thể tiếp tục dùng những biện pháp chắp vá mà cần một giải pháp dài hạn mang tính hệ thống để chuyển dịch sang hệ sinh thái năng lượng sạch.

Một nghịch lý khác đang tồn tại là dù kinh tế tăng trưởng nhanh, vẫn còn hơn 150 triệu người trong khu vực thiếu khả năng tiếp cận điện năng ổn định. Khi mức thu nhập và nhu cầu điện năng dự kiến sẽ bùng nổ trong những thập kỷ tới, áp lực lên hệ thống điện của từng quốc gia riêng lẻ là vô cùng lớn. Trong khi đó, tài nguyên năng lượng sạch tại khu vực lại phân bổ không đồng đều: trong khi các quốc gia như Bhutan (Bu-tan) và Nepal (Nê-pan) có thế mạnh lớn về thủy điện, thì Ấn Độ hay Việt Nam lại dồi dào tiềm năng điện gió và Mặt Trời.

Do đó, Tiến sĩ Priyantha D.C. Wijayatunga, Giám đốc cấp cao Văn phòng Lĩnh vực Năng lượng của ADB, đã nhấn mạnh: "Không có truyền tải, không có chuyển dịch". Theo ông, năng lượng tái tạo là yếu tố không thể thiếu để chuyển dịch năng lượng, nhưng để triển khai được nguồn năng lượng này một cách ổn định, các quốc gia thực sự cần đến hệ thống truyền tải để kết nối các khu vực và tiểu vùng với nhau.

Với mục tiêu huy động tổng cộng 50 tỷ USD cho đến năm 2035, trong đó ADB cam kết tự tài trợ 25 tỷ USD và huy động phần còn lại từ các đối tác cũng như khu vực tư nhân, PAGI đánh dấu một bước chuyển dịch quan trọng từ các liên kết năng lượng đơn lẻ giữa hai quốc gia sang cách tiếp cận khu vực hóa toàn diện đối với thương mại điện năng.

Để hiện thực hóa tầm nhìn này, PAGI đặt ra những cột mốc định lượng cụ thể đầy tham vọng. Đến năm 2035, dự án dự kiến sẽ hoàn thành việc kết nối 22.000 km mạch đường dây truyền tải, tạo nên một "xương sống" vững chắc để tích hợp khoảng 20 gigawatt (GW) năng lượng tái tạo xuyên biên giới. Ngoài ra, với sáng kiến này, ADB mục tiêu cải thiện khả năng tiếp cận điện năng cho 200 triệu người dân, đồng thời tạo ra khoảng 840.000 việc làm trực tiếp và gián tiếp. Đặc biệt, dự án được kỳ vọng sẽ giúp cắt giảm 15% lượng phát thải của ngành điện toàn khu vực.

Về cách thức thực hiện, ADB áp dụng phương pháp "từ dưới lên" thông qua 4 giai đoạn. Lộ trình bắt đầu từ cấp độ quốc gia, tập trung vào việc nâng cấp lưới điện nội địa và hệ thống lưu trữ để làm nền tảng cho việc luân chuyển dòng điện. Tiếp theo là giai đoạn tiểu vùng, nơi các quốc gia lân cận (như các thành viên ASEAN hay tiểu vùng Mekong) sẽ kết nối lưới điện để chia sẻ nguồn lực.

Từ nền tảng này, sáng kiến sẽ tiến tới liên kết khu vực trên toàn lục địa và cuối cùng là vươn tới quy mô liên vùng, kết nối châu Á với các thị trường năng lượng tại Trung Đông, châu Phi và châu Âu nếu điều kiện cho phép.

* Việt Nam - mắt xích chiến lược trong thị trường năng lượng tái tạo khu vực

Trong bức tranh tổng thể của Sáng kiến Lưới điện liên Á (PAGI), Việt Nam không chỉ đơn thuần là một quốc gia tham gia mà đã thực sự nổi lên như một nhân tố quan trọng hàng đầu tại khu vực Đông Nam Á. Trả lời phóng viên TTXVN, ông Keiju Mitsuhashi đã khẳng định vị thế chiến lược này khi đánh giá Việt Nam là một phần "thực sự quan trọng" của mạng lưới liên Á.

Theo ông Mitsuhashi, Việt Nam hiện đang đứng trước một vận hội lớn để không chỉ kết nối hạ tầng kỹ thuật mà còn trở thành quốc gia dẫn dắt khu vực trong việc xây dựng một thị trường năng lượng tích hợp, chuyển đổi từ cấp độ quốc gia lên quy mô khu vực.

Ông Mitsuhashi cho biết vai trò mắt xích then chốt của Việt Nam trước hết được thể hiện qua khả năng thúc đẩy các kết nối đa phương mang tính đột phá. Là thành viên tích cực của cả Lưới điện ASEAN và Chương trình Hợp tác Kinh tế Tiểu vùng Mekong mở rộng (GMS), Việt Nam đang đi đầu trong các sáng kiến mà ADB gọi là "thay đổi cuộc chơi". Minh chứng tiêu biểu nhất chính là biên bản ghi nhớ (MOU) giữa Việt Nam, Malaysia (Ma-lai-xi-a) và Singapore (Xin-ga-po) năm ngoái về việc xuất khẩu điện sạch từ Việt Nam sang Malaysia và Singapore thông qua tuyến cáp ngầm, kết nối với lưới điện quốc gia của bán đảo Malaysia.

Bên cạnh đó, tiềm lực nội tại và kinh nghiệm vận hành thực tế cũng là những yếu tố khiến ADB đánh giá cao vai trò của Việt Nam. Ông Mitsuhashi nhận xét Việt Nam đã khẳng định được năng lực kỹ thuật thông qua việc kết nối lưới điện thành công và ổn định với các quốc gia láng giềng như Campuchia, Lào và Trung Quốc. Nền tảng kinh nghiệm này, kết hợp với những điều chỉnh gần đây trong Quy hoạch điện VIII - vốn đặt trọng tâm vào việc tăng cường nhập khẩu và trao đổi năng lượng tái tạo từ các nước láng giềng - đã biến Việt Nam thành một hình mẫu tiêu biểu cho lộ trình "từ dưới lên" mà ADB đang theo đuổi.

Đặc biệt, tầm nhìn của Việt Nam không chỉ dừng lại ở hạ tầng kỹ thuật, mà còn mở rộng sang việc phát triển cơ chế thị trường điện. ADB đánh giá rất cao nỗ lực của Việt Nam trong việc không ngừng hoàn thiện hệ thống quy định pháp lý và phát triển thị trường điện nội địa. Chính sự chuẩn bị bài bản về mặt cơ chế này đã tạo tiền đề quan trọng để Việt Nam dẫn đầu khu vực trong việc tích hợp sâu rộng vào hệ sinh thái năng lượng chung.

Việc triển khai PAGI được kỳ vọng sẽ giúp khu vực châu Á – Thái Bình Dương chuyển mình từ một khu vực phụ thuộc vào than đá trở thành "Trạm năng lượng sạch toàn cầu", nơi các quốc gia cùng chia sẻ tài nguyên và lợi ích, đưa năng lượng tái tạo trở thành xương sống của nền kinh tế tương lai. Với vị thế và tiềm năng hiện tại, Việt Nam đang đứng trước cơ hội vàng để không chỉ thụ hưởng mà còn đóng góp định hình nên diện mạo mới của hạ tầng năng lượng châu Á.