Bước phát triển vượt bậc của ngành ô tô Việt Nam

Sau gần bốn thập niên Đổi mới, ngành công nghiệp ô tô Việt Nam đã trải qua quá trình chuyển đổi sâu rộng, từ những bước đi manh nha, gián đoạn trong điều kiện kinh tế khó khăn đến từng bước hình thành năng lực sản xuất, tiếp cận công nghệ hiện đại và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị khu vực, toàn cầu. Dù chưa trở thành ngành kinh tế mũi nhọn như kỳ vọng, sự phát triển của ngành ô tô Việt Nam cho thấy rõ vai trò song hành giữa nỗ lực của doanh nghiệp và “bệ đỡ” chính sách trong việc định hình một ngành công nghiệp có tính nền tảng. 

* Từ manh nha trước Đổi mới đến hình thành nền tảng sản xuất trong nước 

Ngành công nghiệp ô tô Việt Nam manh nha từ khá sớm. Năm 1958, Nhà máy Chiến Thắng (Hà Nội) quyết định sản xuất một dòng xe nhỏ dựa trên mẫu Renault Frégate của Pháp nhằm đáp ứng nhu cầu giao thông vận tải trong nước.

Chiếc ô tô Chiến Thắng được dựa theo chiếc Fregate chạy xăng của Pháp. Ảnh: BNEWS/TTXVN phát

Ngày 2/9/1959, chiếc xe mang tên “Chiến Thắng” được xếp vào đội hình diễu binh tại Quảng trường Ba Đình, đánh dấu cột mốc đầu tiên của ô tô “made in Vietnam”. Tuy nhiên, do điều kiện kinh tế – kỹ thuật còn nhiều hạn chế, dự án này không thể phát triển thành sản xuất hàng loạt và sớm phải dừng lại.

Phải đến sau công cuộc Đổi mới, đặc biệt từ đầu thập niên 1990, ngành công nghiệp ô tô Việt Nam mới chính thức bước sang giai đoạn phát triển mới. Năm 1991, Chính phủ ban hành Nghị định 53/NĐ-CP về phát triển công nghiệp ô tô, tạo cơ sở pháp lý cho việc thu hút đầu tư và hình thành các cơ sở lắp ráp trong nước. Cũng trong năm này, những doanh nghiệp lắp ráp ô tô đầu tiên ra đời, đặt nền móng cho thị trường ô tô Việt Nam hiện đại. 

Đến năm 1995, thị trường bắt đầu sôi động hơn khi các tập đoàn ô tô toàn cầu như Toyota và Ford chính thức đầu tư vào Việt Nam. Sau đó, hàng loạt thương hiệu lớn khác tiếp tục gia nhập, từng bước hình thành hệ sinh thái sản xuất – lắp ráp ô tô trong nước.

Trong hơn 30 năm qua, công nghiệp ô tô luôn được xác định là ngành có vai trò quan trọng trong chiến lược công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước. Tuy nhiên, thực tế cho thấy mức độ đóng góp của ngành vẫn còn khiêm tốn, hiện chỉ chiếm khoảng 3% GDP. Nguyên nhân chủ yếu đến từ quy mô thị trường còn hạn chế, trình độ công nghệ chưa cao và đặc biệt là sự phát triển chậm của công nghiệp hỗ trợ. 

Theo Bộ Công Thương, hiện có khoảng 10 nhà sản xuất gốc (OEM) hoạt động tại Việt Nam, chủ yếu theo hình thức lắp ráp CKD với các công đoạn chính như hàn, sơn, lắp ráp và kiểm định. Một số doanh nghiệp đã đầu tư thêm công đoạn dập thân vỏ, song tỷ lệ nội địa hóa nhìn chung vẫn thấp. 

Còn Hiệp hội các nhà sản xuất ô tô Việt Nam (VAMA) cho biết, một chiếc ô tô hiện đại có khoảng 30.000 linh kiện, nhưng tới 80% linh kiện phục vụ sản xuất trong nước vẫn phải nhập khẩu. Các linh kiện được nội địa hóa chủ yếu có hàm lượng công nghệ thấp, trong khi những bộ phận cốt lõi như động cơ, hộp số, hệ truyền động và hệ thống điện tử vẫn phụ thuộc lớn vào nguồn cung nước ngoài. 

Danh mục linh kiện, phụ tùng trong nước đã sản xuất được do Bộ Kế hoạch và Đầu tư (nay là Bộ Tài chính) công bố cũng cho thấy bức tranh tương tự: doanh nghiệp Việt Nam mới chỉ sản xuất được 256 chi tiết cho xe dưới 9 chỗ, 14 chi tiết cho xe trên 9 chỗ và 17 chi tiết cho xe tải. 

* Vai trò ngày càng rõ nét của doanh nghiệp nội địa 

Trong bối cảnh đó, bên cạnh các liên doanh có vốn đầu tư nước ngoài, vai trò của doanh nghiệp trong nước ngày càng được khẳng định. Công ty cổ phần Tập đoàn Trường Hải (THACO) và Hyundai Thành Công được đánh giá là những doanh nghiệp nội địa đầu tư bài bản vào sản xuất – lắp ráp trong nước, xây dựng các tổ hợp công nghiệp quy mô lớn, từng bước nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và tạo động lực cho các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ tham gia chuỗi cung ứng. 

Không chỉ dừng lại ở thị trường trong nước, các doanh nghiệp này còn từng bước tham gia chuỗi giá trị toàn cầu thông qua hoạt động xuất khẩu ngược ô tô và linh kiện sang các thị trường có yêu cầu kỹ thuật cao. Đây được xem là bước tiến quan trọng, cho thấy năng lực sản xuất, quản trị chất lượng và mức độ hội nhập ngày càng sâu của doanh nghiệp Việt Nam.

THACO xuất khẩu lô hàng gồm 120 xe tải Kia Frontier sang thị trường Trung Đông, 400 bộ body xe Kia New Carnival sang Ấn Độ và 45 xe máy Peugeot Django sang Campuchia. Ảnh: BNEWS/TTXVN phát

Trong đó, THACO trong những năm qua đã đẩy mạnh xuất khẩu nhiều dòng sản phẩm ô tô “made in Vietnam”. Các mẫu xe du lịch thương hiệu Kia như Cerato, Sedona và Carnival đã được xuất khẩu sang Thái Lan và Myanmar; xe bus thương hiệu THACO được xuất khẩu sang Thái Lan và Philippines; trong khi các dòng xe tải Foton/Forland được xuất khẩu sang Campuchia và sản phẩm sơmi rơ-moóc được xuất khẩu sang thị trường Mỹ. 

Lô xe Hyundai Palisade chuẩn bị xuất khẩu sang thị trường Thái Lan. Ảnh: Văn Xuyên/BNEWS/TTXVN

Cùng với THACO, Hyundai Thành Công đã và đang xuất khẩu ô tô từ Việt Nam, nổi bật là mẫu SUV cỡ lớn Hyundai Palisade sang thị trường Thái Lan từ cuối năm 2024, với định hướng đưa Việt Nam trở thành cứ điểm sản xuất cho khu vực. Chủ tịch Tập đoàn Thành Công Nguyễn Anh Tuấn cho biết, việc xuất khẩu xe du lịch sang Thái Lan có thể coi là “câu chuyện lội ngược dòng”, bởi phần lớn xe du lịch nhập khẩu vào Việt Nam hiện nay có xuất xứ từ Thái Lan – quốc gia có ngành công nghiệp ô tô phát triển hàng đầu Đông Nam Á. Bên cạnh đó, Hyundai Thành Công cũng xuất khẩu các dòng xe thương mại như Solati, Mighty N250 sang nhiều thị trường khác, trong đó có Philippines và Peru… 

Hoạt động xuất khẩu ngược không chỉ giúp doanh nghiệp mở rộng thị trường và nâng cao quy mô sản xuất, mà còn tạo áp lực tích cực buộc hệ thống sản xuất trong nước phải liên tục cải tiến công nghệ, quản trị và kiểm soát chất lượng theo các tiêu chuẩn quốc tế.

Đặc biệt, Công ty TNHH Sản xuất và Kinh doanh VinFast đã tạo nên kỳ tích xây dựng nhà máy sản xuất ô tô Việt Nam năm 2017 và thành 2019 chỉ sau 21 tháng, lập kỷ lục thế giới về tiến độ, ứng dụng tự động hóa cao và công nghệ 4.0. Chỉ sau 3 năm sản xuất xe động cơ đốt trong, VinFast đã tiên phong và trở thành thương hiệu ô tô đầu tiên của Việt Nam chuyển hoàn toàn sang xe điện. VinFast ra đời và có bước tiến thần tốc dần khẳng định vị thế của ô tô Việt Nam trên bản đồ thế giới. 

* Bệ đỡ chính sách ngành công nghiệp ô tô Việt Nam 

Song song với nỗ lực của doanh nghiệp, chính sách luôn được xem là “bệ đỡ” then chốt cho sự phát triển của ngành công nghiệp ô tô Việt Nam. Trong hơn hai thập niên qua, Việt Nam đã ban hành nhiều chiến lược, quy hoạch và cơ chế ưu đãi nhằm khuyến khích sản xuất – lắp ráp trong nước, phát triển công nghiệp hỗ trợ và nâng cao năng lực cạnh tranh. 

Việt Nam đã nhiều lần ban hành chiến lược phát triển ngành công nghiệp ô tô, trong đó có Chiến lược đến năm 2010, tầm nhìn 2020 (phê duyệt năm 2002) và Chiến lược đến năm 2025, tầm nhìn 2035 (phê duyệt năm 2014). Để thúc đẩy ngành ô tô phát triển, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định 589/QĐ-TTg phê duyệt Kế hoạch cơ cấu lại ngành công nghiệp giai đoạn 2018–2020, xét đến 2025, với định hướng khuyến khích các doanh nghiệp lớn, không phân biệt trong nước hay FDI, đầu tư phát triển ngành ô tô Việt Nam... 

Nhờ các chính sách này, giai đoạn 2014 – 2021, ngành ô tô Việt Nam ghi nhận một số kết quả tích cực. Tỷ lệ xe lắp ráp trong nước đối với xe chở người đến 9 chỗ đạt khoảng 65% vào năm 2021, sản lượng vượt 270.000 xe; tỷ lệ nội địa hóa ở phân khúc xe tải đạt khoảng 40 – 45%. Tuy nhiên, với xe con, tỷ lệ nội địa hóa mới chỉ dao động 12 – 20%, thấp hơn đáng kể so với mục tiêu đề ra.

Trong bối cảnh Việt Nam đã ký kết 17 hiệp định thương mại tự do, lộ trình đưa thuế nhập khẩu ô tô nguyên chiếc về 0% đang tạo áp lực cạnh tranh ngày càng lớn đối với xe sản xuất trong nước. Điều này đặt ra yêu cầu phải xây dựng hệ thống chính sách ổn định, nhất quán và có tầm nhìn dài hạn, đủ sức khuyến khích doanh nghiệp đầu tư chiều sâu. 

Một điểm nhấn nổi bật trong giai đoạn gần đây là xu hướng chuyển dịch sang xe năng lượng mới, đặc biệt là xe điện. Các chính sách ưu đãi về thuế, phí đã tạo cú hích ban đầu cho thị trường, mở ra hướng phát triển mới cho ngành ô tô Việt Nam trong bối cảnh chuyển dịch công nghệ toàn cầu. 

Trong xu thế đó, chiến lược phát triển của VinFast được xem là bước ngoặt quan trọng. Từ năm 2022, doanh nghiệp này tuyên bố dừng hoàn toàn việc sản xuất xe sử dụng động cơ đốt trong để tập trung 100% nguồn lực cho xe điện. Ngày 31/12, VinFast Hải Phòng ghi dấu mốc quan trọng khi xuất xưởng chiếc ô tô điện thứ 200.000 trong năm 2025, bao gồm cả xe tiêu thụ trong nước và xe xuất khẩu sang các thị trường quốc tế.

Chiếc xe thứ 200.000 lăn bánh khỏi dây chuyền sản xuất của nhà máy VinFast Hải Phòng trong năm 2025 là Limo Green đã kỷ lục doanh số 9.642 xe bán ra chỉ trong tháng 11/2025

Thành tựu này được thiết lập sau hơn một năm VinFast giữ vững vị trí hãng xe bán chạy nhất thị trường Việt Nam, chiếm gần 30% thị phần toàn thị trường và tạo khoảng cách vượt trội so với các thương hiệu ô tô còn lại. Những con số này không chỉ khẳng định vị thế dẫn đầu của một thương hiệu ô tô Việt Nam còn non trẻ, mà còn phản ánh sự thay đổi rõ nét trong niềm tin và hành vi tiêu dùng của thị trường trong nước. 

Giới chuyên gia nhận định, sự phát triển của VinFast cùng những chuyển động tích cực từ các doanh nghiệp nội địa khác đang tạo hiệu ứng lan tỏa, thúc đẩy toàn ngành đẩy nhanh quá trình chuyển dịch công nghệ. Ở tầm vĩ mô, ngành công nghiệp ô tô tiếp tục đóng góp quan trọng cho tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm và hình thành các cụm công nghiệp liên kết.

Dàn xe thuần điện VF 8 của VinFast

Nhìn về trung và dài hạn, ngành công nghiệp ô tô Việt Nam được kỳ vọng sẽ phát triển theo hướng xanh, thông minh và bền vững, với trọng tâm là nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, phát triển công nghiệp hỗ trợ và nguồn nhân lực chất lượng cao. Sau gần 40 năm Đổi mới, cùng “bệ đỡ” chính sách ngày càng hoàn thiện khi Chính phủ đang xây dựng dự thảo về "Chiến lược phát triển ngành công nghiệp ô tô Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045". Cùng với đó, với sự đầu tư thực chất của doanh nghiệp, ngành ô tô Việt Nam đang đứng trước cơ hội quan trọng để nâng tầm vị thế trong chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu.