Cà phê Việt trong kỷ nguyên giá trị - Bài 1: Năng lực định vị giá trị

Bước sang giai đoạn 2025–2035, khi thị trường toàn cầu tái cấu trúc theo hướng xanh – minh bạch – trách nhiệm, câu chuyện của ngành cà phê không còn nằm ở thứ hạng sản lượng, mà ở năng lực định vị giá trị. Từ một quốc gia mạnh về cung ứng nguyên liệu, Việt Nam đang đứng trước yêu cầu chuyển mình để trở thành đối tác giá trị trong chuỗi cà phê toàn cầu – nơi thương hiệu, bền vững và quyền lực mềm ngày càng quyết định vị thế.

Bài 1:  Năng lực định vị giá trị

Kim ngạch xuất khẩu ngành cà phê Việt Nam lần đầu vượt 8,6 tỷ USD năm vừa qua đánh dấu một cột mốc đặc biệt. Khi người tiêu dùng toàn cầu chuyển từ "uống nhiều" sang "uống có trách nhiệm", từ giá rẻ sang giá trị bền vững, từ cà phê phổ thông sang cà phê đặc sản, thì cà phê Tây Nguyên đang bước vào giai đoạn quyết định: tiếp tục là vựa nguyên liệu hay trở thành không gian giá trị của ngành cà phê Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Thị trường cà phê thế giới gọi tên Việt Nam

Thị trường cà phê thế giới đã chính thức gọi tên Việt Nam, theo dự báo của Bộ Nông nghiệp Mỹ - USDA sản lượng cà phê Việt Nam niên vụ 2025 – 2026 sẽ lên tới 31 triệu bao (60kg/bao), chỉ xếp sau gã khổng lồ Brazil về sản lượng (khoảng 65 triệu bao). Hai quốc gia này đã chiếm tới hơn 56% sản lượng cà phê của toàn thế giới (18% và 38%), bỏ xa quốc gia có sản lượng xếp thứ 3 là Colombia (chỉ 7%).

Còn theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường Việt Nam, năm 2025 đánh dấu một bước ngoặt lịch sử khi kim ngạch xuất khẩu cà phê đạt khoảng 8,6 tỷ USD, tăng hơn 52% so với năm trước.Tất cả không chỉ là những con số kỷ lục mà đã phản ánh một chuyển động sâu hơn của thị trường toàn cầu đối với ngành hàng cà phê của Việt Nam và quan trọng hơn, là sự chuyển dịch mạnh mẽ về mặt giá trị trong lĩnh vực này của quốc gia Đông Nam Á. Từ mua bán số lượng, cà phê Việt Nam đã chuyển sang tìm kiếm chất lượng và tính bền vững, từ giao dịch ngắn hạn sang hợp tác dài hạn, từ giá rẻ sang giá trị có trách nhiệm.

Trong nhiều thập niên, thành công của ngành cà phê Việt Nam được đo bằng sản lượng. Hàng triệu tấn hạt nhân xuất đi mỗi năm đưa Việt Nam vào nhóm quốc gia sản xuất cà phê lớn nhất thế giới. Nhưng cùng lúc đó, một nghịch lý kéo dài: vùng trồng lớn đã giữ lại rất ít giá trị. Phần giá trị gia tăng nằm ở khâu rang xay, xây dựng thương hiệu và phân phối… thì Việt Nam tham gia chưa sâu.

Tây Nguyên từ lâu đã được xác định là khu vực đặc biệt phù hợp với cây cà phê. Hơn 100 năm trước, người Pháp đã mang cà phê đến "định cư" ở đây, biến vùng đất đỏ bazan trù phú, màu mỡ này thành "vùng đất cà phê". Nhưng cũng trong suốt chặng đường ấy, giá trị cà phê Tây Nguyên chưa bao giờ xứng tầm với tiềm năng và chất lượng thật. Trong bối cảnh thị trường thế giới tái cấu trúc mạnh mẽ hiện nay, cà phê Tây Nguyên đang đứng trước một bước ngoặt mang tính lịch sử với nỗ lực trở thành trung tâm giá trị và thương hiệu của khu vực.

Tiến sĩ Phạm S, chuyên gia nông nghiệp vùng Tây Nguyên, nguyên Phó chủ tịch UBND tỉnh Lâm Đồng cho rằng: "Sự chuyển dịch đang diễn ra của chuỗi giá trị cà phê Việt Nam đang buộc những vùng trồng lớn như Tây Nguyên phải nhìn lại chính mình. Khi thị trường không còn chỉ hỏi "bao nhiêu tấn", mà hỏi "bao nhiêu giá trị trên mỗi hạt cà phê", thì lợi thế diện tích và sản lượng thôi là chưa đủ. Cuộc cạnh tranh đã chuyển từ sản lượng sang vị thế trong chuỗi".

Diện tích trồng cà phê Việt Nam hiện nay đạt khoảng 710.000 ha. Các tỉnh Đắk Lắk, Lâm Đồng và Gia Lai là vùng trồng cà phê chủ lực, chiếm hơn 92,4% diện tích và 95% sản lượng cả nước. Các chuyên gia thị trường cà phê nhấn mạnh rằng, điều đáng chú ý là ở tất cả các thị trường tiêu dùng cà phê là người tiêu dùng không còn chỉ hỏi "bao nhiêu tiền", mà hỏi "từ đâu", "trồng thế nào", "có bền vững không". Các khái niệm như specialty coffee, fine robusta, truy xuất nguồn gốc, phát thải thấp đã vượt ra khỏi những phân khúc ngách để trở thành chuẩn mực mới quyết định đến "khả năng ra quyết định" tiêu dùng.

Trong bối cảnh đó, Tây Nguyên không còn được nhìn như một vùng cung ứng đơn thuần. Thị trường đang tìm đến nơi đây như một đối tác có chiều sâu, nếu biết tổ chức lại sản xuất và chuỗi giá trị.

Từ vùng cà phê nguyên liệu sang giá trị

Tại các cuộc gặp gỡ giữa doanh nghiệp Tây Nguyên và nhà nhập khẩu quốc tế ở Buôn Ma Thuột hay Lễ hội cà phê Đà Lạt, người đến không chỉ để "xem hàng". Họ tìm vùng nguyên liệu, bàn tiêu chuẩn, ký kết hợp tác theo chuỗi. Cà phê - từ một ngành hàng nông sản thô đang trở thành ngôn ngữ chung của chất lượng và thương hiệu.

Một bức tranh mới đang hiện rõ khi Trung Quốc, thị trường tỉ dân gắn với văn hóa trà, đang bước vào làn sóng tiêu dùng cà phê mạnh mẽ, với mức tăng khoảng 15% mỗi năm. Năm 2024, Trung Quốc nhập khẩu hơn 180.000 tấn cà phê nhân; trong đó Việt Nam là nguồn cung quan trọng nhất - ông Tao Jian, đại diện doanh nghiệp Trung Quốc nhiều năm kết nối cà phê Việt Nam với thị trường này đã đưa thông tin.

Nhận định của ông Tao Jian cho thấy một điều quan trọng là thị trường Trung Quốc và thế giới đang tìm đến Tây Nguyên không chỉ vì số lượng, mà vì khả năng đáp ứng những yêu cầu mới về chất lượng, thị hiếu, xu hướng cà phê thế giới và cả tính ổn định.

Trong nhiều thập niên, Robusta – giống cà phê chủ lực của Việt Nam thường bị xếp ở phân khúc thấp hơn Arabica trên bản đồ giá trị thế giới. Robusta gắn với cà phê hòa tan, với vai trò nguyên liệu, ít được nhắc đến trong các câu chuyện về hương vị hay trải nghiệm. Tuy nhiên, câu chuyện hiện nay đã thay đổi.

Nếu Trung Quốc là thị trường đang mở rộng rất nhanh, Hàn Quốc tiếp tục nằm trong nhóm mười nước nhập khẩu cà phê lớn nhất thế giới, Nhật Bản duy trì vị thế thị trường ổn định, đòi hỏi cao về chất lượng và độ tin cậy, Singapore trở thành "phòng thí nghiệm xu hướng" của cà phê châu Á, nơi các trào lưu specialty, cold brew, single origin… được thử nghiệm trước khi lan ra khu vực. Tại đây, Robusta Việt Nam đang được nhìn nhận bằng một lăng kính khác.

Ông Ng Zhe Xi, nhà sáng lập Lunzo Coffee (Singapore) phân tích: "Văn hóa cà phê Singapore chịu ảnh hưởng mạnh của Nanyang Coffee, là cà phê Robusta rang đậm, hậu chocolate, ít chua. Đây là những đặc tính rất phù hợp với Robusta Việt Nam. Khi được làm đúng cách, Robusta hoàn toàn có thể bước vào phân khúc giá trị cao".

Những nhận xét ấy chạm đúng bản chất vấn đề: không chỉ giống mới tạo nên giá trị, mà chính cách làm sẽ tạo nên. Khi Robusta được đầu tư từ canh tác, thu hái, sơ chế đến rang xay đúng cách và kể câu chuyện thương hiệu, nó có thể rời khỏi thân phận nguyên liệu thô để bước vào những không gian tiêu dùng cao hơn.

Trong bối cảnh thị trường quốc tế đang chuyển đổi giá trị mạnh mẽ, cà phê Đắk Lắk nói riêng và cà phê Tây Nguyên nói chung cần được định vị lại như một ngành hàng chiến lược, nơi giá trị không chỉ được đo bằng sản lượng, mà còn bằng vị thế trong chuỗi cung ứng và thương hiệu trên thị trường thế giới với "quyền lực mềm" là chất lượng và sự ổn định.