CBS News: Khủng hoảng xăng dầu tại California (Mỹ) không phải do đầu cơ

Một cuộc điều tra kéo dài 6 tháng của CBS News đã kết luận rằng không có bằng chứng về hành vi đầu cơ giá bất hợp pháp của các công ty dầu khí tại California, trái ngược với quan điểm chính trị được duy trì trong nhiều năm qua tại bang miền Tây nước Mỹ này.

Báo cáo cho thấy thực trạng giá xăng cao nhất trên toàn quốc tại California không phải là hệ quả của hành vi thao túng thị trường, mà là kết quả của một hệ thống chính sách phức tạp bao gồm thuế cao, quy định môi sinh nghiêm ngặt, chi phí lao động và kinh doanh cao, cùng với việc đóng cửa những nhà máy lọc dầu nội địa.

Giá xăng tại California hiện đã vượt mức 6 USD/gallon (1 gallon = 3,78 lít). Trong cấu trúc giá này, khoảng 45% đến từ các yếu tố chung như giá dầu thô toàn cầu và thuế liên bang 18 cent. Tuy nhiên, phần còn lại, chiếm khoảng 55%, là các chi phí riêng biệt của bang. Cụ thể, chi phí phân phối và lọc dầu chiếm khoảng 28%; hỗn hợp xăng đặc biệt theo tiêu chuẩn California làm tăng thêm khoảng 10-15 cent; thuế tiêu thụ đặc biệt của bang đạt 61 cent, cộng thêm phí lưu trữ 2 cent.

Các chương trình môi trường của bang cũng góp phần đáng kể vào giá xăng. Hệ thống Cap-and-Trade, cơ chế thị trường nhằm giảm phát thải khí nhà kính bằng cách đặt giới hạn tổng lượng phát thải (Cap) và cho phép các doanh nghiệp mua bán quyền phát thải (Trade), làm tăng khoảng 23 cent/gallon, trong khi tiêu chuẩn nhiên liệu carbon thấp (LCFS) làm tăng thêm 14 cent. Ngoài ra, thuế bán hàng tiểu bang trung bình 2,25% và thuế địa phương khoảng 1% tiếp tục làm đội chi phí.

Một yếu tố khác được các chuyên gia ghi nhận là “phụ phí bí ẩn” xuất hiện từ năm 2015 sau một sự cố nhà máy lọc dầu và vẫn tồn tại đến nay, làm tăng giá ngoài những yếu tố chi phí thông thường.

Trong nhiều năm, các nhà lãnh đạo California, bao gồm Thống đốc Gavin Newsom, đã cáo buộc các công ty dầu khí đầu cơ giá, thậm chí tổ chức một kỳ họp đặc biệt do ngân sách tài trợ nhằm điều tra và áp đặt giới hạn lợi nhuận. Tuy nhiên, sau hơn 2 năm xem xét, chính quyền bang thừa nhận không tìm thấy bằng chứng về hành vi bất hợp pháp.

Song song với quá trình đó, 2 nhà máy lọc dầu lớn đã đóng cửa, bao gồm cơ sở Valero tại vùng Vịnh San Francisco và nhà máy Phillips 66 tại khu vực Los Angeles, làm mất gần 20% công suất lọc dầu của bang và hàng trăm việc làm.

California hiện vận hành trong điều kiện được các chuyên gia gọi là “đảo năng lượng”, không có hệ thống ống dẫn dầu lớn kết nối với những bang khác, khiến nguồn cung trở nên dễ tổn thương, đặc biệt khi xảy ra gián đoạn hoặc nhu cầu tăng cao.

Trước tình trạng suy giảm công suất nội địa, California ngày càng phụ thuộc vào các nhà máy lọc dầu tại châu Á để sản xuất loại xăng đặc biệt của mình. Tuy nhiên, các cơ sở này không chịu những tiêu chuẩn môi sinh nghiêm ngặt như tại California và việc vận chuyển nhiên liệu qua Thái Bình Dương có thể mất nhiều tuần, làm gia tăng rủi ro chậm trễ và biến động nguồn cung.

Các lãnh đạo ngành dầu khí cảnh báo môi trường kinh doanh tại California đang trở nên khó khăn, với chi phí lao động, năng lượng và quy định ngày càng cao. Việc thiếu ổn định trong chính sách dài hạn, đặc biệt liên quan đến chuyển đổi khỏi nhiên liệu hóa thạch, khiến các công ty khó biện minh cho những khoản đầu tư lớn vào nhà máy lọc dầu.

Các đề nghị điều chỉnh quy định trong tương lai, bao gồm chương trình Cap-and-Invest (bán hạn ngạch phát thải để huy động vốn đầu tư vào những dự án xanh, giảm ô nhiễm), có thể tiếp tục làm tăng chi phí và khuyến khích chuyển hoạt động lọc dầu ra nước ngoài, thay vì duy trì tại nội địa.

Xung đột tại Trung Đông hiện nay càng làm nổi bật rủi ro này. Khi nguồn cung toàn cầu bị gián đoạn và các quốc gia như Trung Quốc hạn chế xuất khẩu nhiên liệu, California, với sự lệ thuộc ngày càng lớn vào nhập khẩu, trở nên đặc biệt dễ bị tổn thương trước biến động giá.

Giới phân tích nhận định rằng cuộc tranh luận hiện nay đã chuyển từ việc đổ lỗi sang việc tìm kiếm giải pháp cân bằng giữa mục tiêu môi sinh dài hạn và nhu cầu năng lượng trước mắt. Với cuộc bầu cử thống đốc bang sắp tới, chính sách năng lượng của California có thể sẽ trở thành một vấn đề trung tâm quyết định chi phí sinh hoạt của hàng triệu cư dân.