Chợ truyền thống chuyển mình với thanh toán số

Thanh toán không dùng tiền mặt đang dần trở thành lựa chọn phổ biến của người dân khi mua sắm tại các chợ truyền thống. Ảnh: Tú Trinh/BNEWS/TTXVN

Trong tiến trình chuyển đổi số của nền kinh tế, khu vực chợ truyền thống vốn được xem là “vùng trũng” về công nghệ đang ghi nhận những chuyển biến đáng chú ý. Từ các đô thị lớn đến khu vực ven đô, phương thức thanh toán không dùng tiền mặt dần hiện diện trong những giao dịch nhỏ lẻ hằng ngày. Sự thay đổi này không chỉ phản ánh xu hướng tiêu dùng mới mà còn tác động trực tiếp đến cách thức vận hành của hoạt động kinh doanh cá thể, đồng thời đặt ra yêu cầu điều chỉnh chính sách phù hợp.

*Thanh toán số vào từng giao dịch nhỏ

Ghi nhận tại nhiều chợ dân sinh trên địa bàn Hà Nội cho thấy, thanh toán bằng chuyển khoản hoặc quét mã QR đang trở nên phổ biến. Tại các quầy thịt, rau củ, tạp hóa, mã QR được đặt ngay tại vị trí dễ quan sát, tạo thuận lợi cho người mua thực hiện giao dịch.

Chị Hạnh, tiểu thương bán thịt, cho biết lượng khách thanh toán bằng chuyển khoản ngày càng tăng. “Trước đây chủ yếu là tiền mặt, nhưng hiện nay nhiều người chỉ cần quét mã là xong. Ngay cả những đơn hàng vài chục nghìn đồng cũng chuyển khoản”, chị nói. Theo chị, việc này giúp giảm áp lực giữ tiền mặt trong ngày và hạn chế sai sót khi trả lại tiền thừa.

Ở một quầy rau gần đó, bà Lan, tiểu thương lớn tuổi, cho biết ban đầu còn bỡ ngỡ với hình thức thanh toán mới. Tuy nhiên, sau khi được người thân hỗ trợ, bà đã dần thích nghi. “Cuối ngày chỉ cần xem điện thoại là biết mình bán được bao nhiêu, không phải ghi chép nhiều như trước”, bà chia sẻ.

Từ phía người tiêu dùng, xu hướng sử dụng thanh toán số cũng ngày càng rõ nét. Anh Minh, nhân viên văn phòng tại Hà Nội, cho biết việc không mang theo tiền mặt giúp anh thuận tiện hơn khi đi chợ. “Chỉ cần điện thoại là có thể thanh toán, không phải chuẩn bị tiền lẻ”, anh nói.

Những ghi nhận thực tế cho thấy, thanh toán không dùng tiền mặt không còn giới hạn ở các giao dịch giá trị lớn mà đã mở rộng sang các khoản chi tiêu nhỏ lẻ hằng ngày. Đây là dấu hiệu cho thấy sự thay đổi trong hành vi tiêu dùng đang diễn ra theo hướng hiện đại và thuận tiện hơn.

Theo TS. Nguyễn Thị Hương Giang, Giảng viên Khoa Kinh tế, Trường Đại học Thương Mại, xu hướng này “đang diễn ra rất mạnh mẽ và thường xuyên trong các giao dịch thường ngày, dù là mua các mặt hàng với số tiền nhỏ hay lớn”. Bà cho rằng, điều này phản ánh thực tế người dân đang dần làm quen với các phương thức tiêu dùng hiện đại, ưu tiên tính an toàn, tiết kiệm chi phí và độ chính xác cao.

Phân tích sâu hơn, TS. Nguyễn Thị Hương Giang nhận định thanh toán không dùng tiền mặt mang lại lợi ích rõ rệt cho cả người bán và người mua. Đối với tiểu thương, việc sử dụng thanh toán số giúp kiểm soát dòng tiền trong ngày, hạn chế tình trạng ghi chép thủ công và giảm rủi ro phát sinh từ giao dịch tiền mặt. Đồng thời, dữ liệu giao dịch được lưu trữ giúp hoạt động kinh doanh trở nên minh bạch hơn trước cơ quan quản lý nhà nước.

Ở phía người tiêu dùng, lợi ích thể hiện ở sự tiện lợi và khả năng kiểm soát chi tiêu. “Người dân không cần mang theo nhiều tiền mặt, hạn chế rủi ro mất cắp, đồng thời có thể theo dõi các khoản chi thông qua lịch sử giao dịch”, bà Giang phân tích. Ngoài ra, người tiêu dùng còn có thể hưởng các ưu đãi như tích điểm, chiết khấu khi thanh toán qua nền tảng số.

Tuy nhiên, theo chuyên gia, quá trình chuyển đổi này vẫn tồn tại những rào cản nhất định. Một bộ phận tiểu thương, đặc biệt là người lớn tuổi, còn hạn chế trong việc tiếp cận công nghệ nên chưa sẵn sàng áp dụng thanh toán không dùng tiền mặt. Bên cạnh đó, tâm lý e ngại về việc minh bạch doanh thu hoặc lo ngại nghĩa vụ thuế cũng ảnh hưởng đến quyết định sử dụng phương thức thanh toán mới.

Ngoài ra, rủi ro gian lận trong thanh toán số cũng là vấn đề cần lưu ý. TS. Nguyễn Thị Hương Giang cho biết đã xuất hiện tình trạng kẻ gian dán đè mã QR nhằm chiếm đoạt tiền, gây thiệt hại cho tiểu thương nếu không kiểm tra kỹ. Về phía người tiêu dùng, một số vẫn chưa quen với hình thức thanh toán mới hoặc còn nghi ngờ về độ an toàn của giao dịch điện tử.

*Hoàn thiện thể chế

Sự lan rộng của thanh toán không dùng tiền mặt tại các chợ truyền thống diễn ra trong bối cảnh hệ sinh thái thanh toán số tại Việt Nam tăng trưởng nhanh. Các số liệu cập nhật cho thấy, xu hướng này không chỉ mang tính cục bộ mà đã trở thành một phần quan trọng của nền kinh tế.

Theo số liệu năm 2025, tổng giá trị giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt đạt khoảng 362,04 triệu tỷ đồng. So với năm 2024, giao dịch không dùng tiền mặt tăng 42,21% về số lượng và 22,65% về giá trị.

Đáng chú ý, giao dịch qua Internet tăng 53,95% về số lượng và 35,75% về giá trị, trong khi giao dịch qua điện thoại di động tăng lần lượt 36,62% và 20,07%. Thanh toán qua mã QR tiếp tục là điểm sáng với mức tăng 50,94% về số lượng và 124,06% về giá trị. Những con số này cho thấy mức độ phổ cập nhanh của các phương thức thanh toán số trong đời sống.

Đà tăng trưởng tiếp tục được duy trì trong những tháng đầu năm 2026. Trong hai tháng đầu năm, tổng số giao dịch tăng 40,74% về số lượng và 13,41% về giá trị so với cùng kỳ năm trước. Giao dịch qua Internet tăng 73,09% về số lượng, trong khi giao dịch qua điện thoại di động tăng 34,37%.

Cùng với đó, hạ tầng thanh toán tiếp tục được mở rộng. Đến cuối tháng 2/2026, toàn thị trường có 761.793 thiết bị POS, tăng 1,36% so với cùng kỳ, trong khi số lượng ATM giảm 2,68%. Xu hướng này cho thấy vai trò của tiền mặt đang dần thu hẹp, nhường chỗ cho các phương thức thanh toán điện tử.

Một điểm đáng chú ý là việc triển khai hệ thống giám sát rủi ro trong thanh toán. Tính đến ngày 23/3/2026, hệ thống đã kết nối 149 đơn vị, bao gồm 99 tổ chức tín dụng và 50 tổ chức trung gian thanh toán, với hơn 688 nghìn bản ghi tài khoản có dấu hiệu nghi ngờ. Hệ thống đã gửi cảnh báo tới 3,5 triệu lượt khách hàng, trong đó hơn 1,1 triệu giao dịch đã được tạm dừng hoặc hủy, với tổng giá trị khoảng 3,99 nghìn tỷ đồng.

Hình thức chuyển khoản được người tiêu dùng sử dụng thường xuyên, kể cả với các giao dịch nhỏ trong chợ dân sinh. Ảnh: Tú Trinh/BNEWS/TTXVN

Trong bối cảnh đó, việc hoàn thiện thể chế được xem là yếu tố then chốt để đảm bảo sự phát triển bền vững của thanh toán không dùng tiền mặt. Ngành Ngân hàng đang triển khai nhiều giải pháp nhằm xây dựng khuôn khổ pháp lý đồng bộ, trong đó có việc thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW về phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số quốc gia.

Các chương trình lớn như Đề án 06 về phát triển dữ liệu dân cư và định danh điện tử cũng đang được đẩy mạnh. Tính đến tháng 3/2026, hơn 151,4 triệu hồ sơ khách hàng cá nhân đã được đối chiếu sinh trắc học, góp phần nâng cao độ an toàn và tin cậy của các giao dịch điện tử.

Theo TS. Nguyễn Thị Hương Giang, để xu hướng thanh toán không dùng tiền mặt phát triển đồng bộ tại các chợ truyền thống, cần có các chính sách phù hợp với đặc điểm của từng nhóm đối tượng. Bà nhấn mạnh, cơ quan quản lý cần “nhận thức rõ rủi ro, tâm lý và thói quen của người dân để đưa ra các quy định, khuyến khích phù hợp”, đồng thời học hỏi kinh nghiệm quốc tế để hoàn thiện hệ thống.

Chuyên gia cũng cho rằng, việc thúc đẩy thanh toán số cần đi đôi với bảo vệ quyền lợi của tiểu thương và người tiêu dùng, đặc biệt trong bối cảnh các hình thức gian lận ngày càng tinh vi. Bên cạnh đó, cần tăng cường truyền thông, nâng cao nhận thức và kỹ năng sử dụng dịch vụ tài chính số cho người dân.

Thanh toán không dùng tiền mặt tại các chợ truyền thống không còn là hiện tượng đơn lẻ mà đang trở thành một xu hướng rõ nét. Sự thay đổi này phản ánh quá trình thích ứng của nền kinh tế trước yêu cầu chuyển đổi số, đồng thời đặt ra bài toán về cân bằng giữa đổi mới công nghệ và hoàn thiện thể chế. Trong bối cảnh đó, việc xây dựng một môi trường thanh toán an toàn, minh bạch và phù hợp với thực tiễn sẽ là yếu tố quyết định để xu hướng này phát triển bền vững.