Chuyển đổi quản lý, bảo vệ rừng - Bài cuối: Điểm tựa xanh của đô thị sinh thái

Ngoài ra, dưới tán rừng tự nhiên, các hệ sinh thái phụ trợ như thảm thực vật, dược liệu, vi sinh vật rừng phát triển phong phú, tạo nền tảng cho bảo tồn và phát triển sinh kế bền vững. Đặc biệt, nơi đây còn là khu vực sinh sống của nhiều đồng bào các dân tộc thiểu số, giàu bản sắc văn hóa, gắn bó mật thiết với rừng. Tất cả được xem như một điểm tựa xanh để thành phố Đà Nẵng phát triển theo hướng đô thị sinh thái, hiện đại, giàu bản sắc, với tầm nhìn trở thành thành phố môi trường mang tầm khu vực và thế giới.

*Giữ bình yên cho rừng xanh

Với diện tích rộng hơn 76.000 ha, Vườn Quốc gia Sông Thanh có tầm quan trọng trong bảo tồn hệ sinh thái, điều hòa khí hậu, bảo vệ nguồn nước, phòng hộ đầu nguồn, là một trong 10 khu rừng đặc dụng có diện tích lớn nhất trong hệ thống rừng đặc dụng của Việt Nam. Vườn Quốc gia Sông Thanh kết nối sinh cảnh với các khu bảo tồn khác trong hành lang đa dạng sinh học Trung Trường Sơn và liên kết sinh cảnh rừng với nước bạn Lào, tạo ra một trong những vùng rừng tự nhiên liên tục lớn nhất ở khu vực miền Trung.

Theo các nghiên cứu, khảo sát, Vườn Quốc gia Sông Thanh có những giá trị bảo tồn cấp quốc gia và toàn cầu với hệ thực vật vô cùng phong phú, đa dạng, với hơn 899 loài thực vật bậc cao; trong đó có 101 loài trong Sách Đỏ. Đặc biệt, Vườn có một số loại thực vật quý, hiếm như: Dổi, Lim xanh, Ươi, Pơmu, Gõ, Trầm Hương và đặc biệt là quần thể rừng gỗ cây Lim xanh với số lượng 126 cây cổ thụ.

Về động vật, Vườn quốc gia Sông Thanh có 53 loài thú, 44 loài bò sát, 21 loài lưỡng cư, 25 loài cá và nhiều loại động vật không xương sống khác; trong đó, có 23 loài thú, 12 loài chim, 16 loài bò sát và 3 loài lưỡng cư có tên trong Sách Đỏ Việt Nam. Những loài thú quý hiếm, đặc hữu của vườn gồm: Nai, Mang, Sơn dương, Tê tê, Gấu, Vọoc, nhiều loài chim, khỉ, rùa…

Ông Đinh Văn Hồng, Giám đốc Ban quản lý Vườn Quốc gia Sông Thanh chia sẻ, Ban Quản lý Vườn được thành lập theo Quyết định số 1432/QĐ-TTg ngày 25/8/2021 của Thủ tướng Chính phủ, đây là Vườn Quốc gia duy nhất của thành phố Đà Nẵng đến nay.

Từ khi được công nhận là vườn quốc gia, công tác tuần tra, bảo vệ rừng đã không ngừng được kiện toàn, nâng cao theo hướng chuyên nghiệp, đáp ứng yêu cầu bảo về nghiêm ngặt, chủ động ngăn chặn từ sớm, từ xa sự xâm nhập, tác động con người đến lâm phận được giao quản lý. Điều này đã mang lại kết quả bước đầu quan trọng, qua quá trình tuần tra, đặt bẫy ảnh thời gian gần đây ghi nhận sự phát triển sinh sôi của nhiều cá thể con mới trong các đàn động vật quý hiếm.

Trước đây, Khu bảo tồn thiên nhiên Sông Thanh (tiền thân của Vườn Quốc gia Sông Thanh) từng là “điểm nóng” dai dẳng nhiều năm về tình trạng khai thác vàng trái phép, phá rừng, gây ra những hệ lụy nghiêm trọng về môi trường, an ninh trật tự trên địa bàn. Những con sông, con suối ở khu vực miền núi này luôn ở trong tình trạng bị ô nhiễm nặng, nhuốm màu đục ngàu từ quá trình khai thác vàng trái phép ở trong rừng.

Vào tháng 6/2021, lực lượng chức năng đã tổ chức đánh sập 75 hầm khai thác vàng trái phép trong lâm phận Vườn Quốc gia Sông Thanh, đồng thời triển khai nhiều giải pháp đẩy đuổi các đối tượng vàng tặc, tạo sinh kế bền vững cho người dân sinh sống vùng đệm, thu nhận con em người đồng bào vào làm việc tại Vườn Quốc gia thực hiện nhiệm vụ tuần tra, bảo vệ rừng.

Những năm gần đây, sự yên bình đã trở lại với Vườn Quốc gia Sông Thanh, tuy nhiên không vì thế mà công tác bảo vệ rừng được phép chủ quan, lơ là, mất cảnh giác. Năm 2025 trong lâm phận Vườn Quốc gia Sông Thanh không có tình trạng khai thác lâm, khoáng sản trái phép. Tuy nhiên, vẫn còn tình trạng người dân lén lút vào rừng để khai thác gỗ rục và một số người dân khai thác vàng thủ công tại các sông, suối trong lâm phận.

Ban quản lý Vườn Quốc gia Sông Thanh đã triển khai nhiều biện pháp nghiệp vụ như tuyên truyền vận động, mật phục để phát hiện, xử lý, đẩy đuổi… nhằm kiểm soát và tiến đến chấm dứt tình trạng trên; đồng thời phối hợp với chính quyền địa phương và lực lượng chức năng nắm bắt thông tin để kịp thời ngăn chặn các đối tượng có ý đồ xâm nhập khu vực 75 hầm vàng đã bị đánh sập để thực hiện hành vi khai thác vàng trái phép.

Theo ông Tào Qúy Tâm, Phó Giám đốc Ban quản lý Vườn Quốc gia Sông Thanh, vấn đề sinh kế và tập quán sản xuất của người dân vẫn là nguyên nhân tiềm ẩn gây áp lực lớn lên rừng tự nhiên. Những năm gần đây, đơn vị đã chú trọng xây dựng, củng cố lực lượng bảo vệ rừng chuyên trách là người địa phương sinh sống quanh các thôn, bản vùng đệm; đồng thời thực hiện cấp phát con giống, cây giống theo chương trình phát triển lầm nghiệp bền vững, trọng tâm hỗ trợ cấp phát các cây giống lấy gỗ, cho hạt như cây dổi, cây dáng hương để người dân trồng trong vườn nhà, trên rẫy tạo sinh kế bền vững. Khi đến thời gian thu hoạch, Ban quản lý Vườn sẽ cấp giấy chứng nhận nguồn gốc xuất xứ để người dân có thể bán gỗ thương mại.

*Tiềm năng lớn dưới những tán rừng

Thành phố Đà Nẵng xác định quản lý, bảo vệ rừng và tài nguyên thiên nhiên là nhiệm vụ trọng tâm, xuyên suốt và lâu dài, là một trong những trụ cột quan trọng trong chiến lược phát triển bền vững theo tinh thần Nghị quyết số 01-NQ/TU Đại hội đại biểu Đảng bộ thành phố Đà Nẵng lần thứ I (nhiệm kỳ 2025-2030); gắn chặt giữa bảo vệ tài nguyên, bảo tồn đa dạng sinh học với phát triển kinh tế xanh, kinh tế sinh thái, bảo đảm sinh kế ổn định, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số khu vực miền núi.

Thời gian qua, các chính sách phát triển dược liệu dưới tán rừng của thành phố Đà Nẵng đang mang lại kết quả rõ nét, khẳng định đây là hướng đi đúng và bền vững. Thành phố đã xác định rõ vùng bảo tồn và phát triển sâm Ngọc Linh, quế Trà My và các loài dược liệu chủ lực, bảo đảm tuân thủ pháp luật về lâm nghiệp, không làm thay đổi mục tiêu sử dụng rừng, bảo tồn đa dạng sinh học.

Thành phố Đà Nẵng hiện có 18 tổ chức, 41 nhóm hộ, 512 hộ dân đã tham gia trồng sâm Ngọc Linh dưới tán rừng trên diện tích hơn 825 ha, với khoảng trên 1,27 triệu cây sâm ở các độ tuổi. Thông qua hình thức thuê môi trường rừng, hàng trăm ha rừng tự nhiên vừa được bảo vệ hiệu quả, vừa tạo sinh kế và nguồn thu nhập ổn định cho người dân miền núi. Cùng với đó, hệ thống bảo tồn và sản xuất giống được củng cố, năng lực cung ứng giống sâm Ngọc Linh và các loại dược liệu ngày càng đáp ứng tốt nhu cầu mở rộng vùng trồng.

Già làng Bríu Pố, ở xã Tây Giang chia sẻ, có giữ được rừng tự nhiên bà con mới trồng được cây dược liệu dưới tán rừng. Các loại cây như ba kích tím, đẳng sâm đang được trồng phổ biến ở nhiều thôn, bản vùng cao biên giới, mang lại nguồn thu nhập ổn định cho các hộ dân. Đây là một trong những hướng đi hiệu quả tạo sinh kế thiết thực, bền vững và phù hợp tập quán canh tác của bà con đồng bào miền núi nên bà con rất tin tưởng vào chính sách giữ rừng của Đảng và Nhà nước.

Hiện nay, Đà Nẵng đã hình thành vùng quy hoạch dược liệu gần 90.000 ha; trong đó, 15.000 ha dành cho sâm Ngọc Linh, còn lại cho các loại dược liệu khác, tạo dư địa lớn để thu hút đầu tư và phát triển vùng nguyên liệu tập trung. Đặc biệt, Đề án "Phát triển và hình thành trung tâm công nghiệp dược liệu tại tỉnh Quảng Nam với Sâm Ngọc Linh là cây chủ lực" được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 463/QĐ-TTg ngày 28/2/2025, tạo hành lang pháp lý đồng bộ, minh bạch, thúc đẩy mạnh mẽ đầu tư vào trồng, bảo tồn và chế biến dược liệu dưới tán rừng.

Ngoài ra, thành phố Đà Nẵng đang có nhiều cơ hội để xây dựng và triển khai các dự án về tín chỉ carbon rừng. Theo lãnh đạo Chi cục Kiểm lâm thành phố Đà Nẵng, năm 2026, đơn vị sẽ tham mưu trình Thành ủy Đà Nẵng ban hành Nghị quyết về tập trung đẩy mạnh xây dựng và thực hiện các dự án tín chỉ carbon rừng, theo đó sẽ đưa ra lộ trình và hướng đi phù hợp với điều kiện thực tế phát triển của thành phố. Bên cạnh đó, tiềm năng phát triển các loại hình du lịch ở khu vực miền núi của thành phố Đà Nẵng cũng rất lớn, nhiều dự án quy mô đã được đầu tư, đang hoạt động hiệu quả và được kỳ vọng có sự bứt phá mạnh mẽ trong thời gian tới.

Tuy nhiên, Đà Nẵng cũng phải đối mặt với nhiều thách thức để bảo vệ “lá phổi xanh”, đặc biệt là diễn biến khó lường của biến đổi khí hậu đang ngày càng tác động rõ rệt đến hệ sinh thái rừng của thành phố. Đợt mua lũ lịch sử cuối năm 2025 đã cho thấy hậu quả nghiêm trọng gây ra từ các đợt lũ quét, sạt lở đất tại nhiều khu vực miền núi, làm gãy đổ cây rừng, phá vỡ cấu trúc rừng tự nhiên, ảnh hưởng đến khả năng phòng hộ và đa dạng sinh học.

Đồng thời, nắng nóng kéo dài, khô hạn cực đoan cũng làm tăng nguy cơ cháy rừng, đặc biệt là rừng trồng. Không chỉ làm mất diện tích, biến đổi khí hậu còn làm suy giảm chất lượng rừng, ảnh hưởng đến khả năng hấp thụ carbon, điều hòa khí hậu, bảo vệ nguồn nước và phát triển du lịch sinh thái của thành phố…

Để bảo vệ và khai thác tài nguyên rừng hiệu quả, thích ứng với biến đổi khí hậu đòi hỏi một cách tiếp cận toàn diện mới trong công tác quản lý, đi kèm với các giải pháp mang tính tổng thể vừa trước mắt, vừa lâu dài. Thành phố Đà Nẵng xác định lấy bảo vệ rừng và tài nguyên thiên nhiên làm nền tảng, lấy sinh kế bền vững của người dân làm động lực, góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng thành phố phát triển xanh, bền vững, giàu bản sắc và an toàn về sinh thái.