Cơ hội tái định vị doanh nghiệp điện tử Việt Nam

Khi “luật chơi” quốc tế ngày càng thắt chặt, các tiêu chuẩn về môi trường, xã hội và quản trị (ESG) đang trở thành “giấy thông hành” bắt buộc đối với doanh nghiệp điện tử Việt Nam trong quá trình tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Việc đáp ứng các tiêu chuẩn mới không chỉ đặt ra thách thức lớn, mà đồng thời mở ra cơ hội để doanh nghiệp trong nước tái định vị năng lực cạnh tranh, từng bước dịch chuyển vai trò trong chuỗi giá trị.

Trong nhiều năm, doanh nghiệp điện tử Việt Nam chủ yếu tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu dựa trên lợi thế chi phí và khả năng đáp ứng đơn hàng. Tuy nhiên, mô hình này đang đứng trước sức ép ngày càng rõ nét khi các thị trường lớn đồng loạt siết chặt ESG. Theo bà Đỗ Thị Thúy Hương, Ủy viên Ban Chấp hành Hiệp hội Doanh nghiệp Điện tử Việt Nam, ESG hiện đã trở thành yêu cầu xuyên suốt trong toàn bộ chuỗi vận hành của doanh nghiệp, đặc biệt đối với các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực điện tử và công nghệ cao. Việc tuân thủ các tiêu chuẩn về môi trường, lao động, quản trị và minh bạch thông tin không còn là sự lựa chọn mang tính tự nguyện, mà là điều kiện bắt buộc khi doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu hoặc xuất khẩu sang các thị trường quốc tế.

Hiệp hội Doanh nghiệp Điện tử Việt Nam nhận định giai đoạn 2025–2027 là giai đoạn “bản lề”, khi các doanh nghiệp xuất khẩu sang thị trường châu Âu phải tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn ESG, bao gồm lộ trình phát thải ròng bằng 0, tiêu chuẩn lao động, quản trị doanh nghiệp và yêu cầu minh bạch thông tin. Là một trong những ngành xuất khẩu chiến lược, ngành điện tử đang chịu tác động trực tiếp và mạnh mẽ từ sự chuyển dịch này.

Bà Phạm Thị Ngọc Thùy, Giám đốc Ban tư vấn Phát triển Kinh tế tư nhân cho biết, các doanh nghiệp tham gia chuỗi xuất khẩu đang chịu tác động rõ rệt nhất từ các yêu cầu ESG, trong khi nhóm doanh nghiệp chủ yếu phục vụ thị trường nội địa có mức độ ảnh hưởng thấp hơn. Tuy nhiên, trong bối cảnh chính sách toàn cầu và trong nước biến động nhanh, các doanh nghiệp không thể đứng ngoài các xu hướng quốc tế nếu muốn phát triển bền vững và mở rộng thị trường trong trung và dài hạn.

Tại Việt Nam, khuôn khổ pháp lý về môi trường và phát triển bền vững cũng đang được hoàn thiện nhanh chóng. Luật Bảo vệ môi trường quy định đến cuối năm 2025, hơn 1.000 doanh nghiệp phải thực hiện báo cáo phát thải khí nhà kính. Cùng với đó, mục tiêu phát thải ròng bằng 0 không chỉ là cam kết quốc tế của Chính phủ Việt Nam, mà còn được nhấn mạnh trong nhiều nghị quyết quan trọng của Bộ Chính trị, tạo ra áp lực chuyển đổi rõ ràng đối với cộng đồng doanh nghiệp.

Ở các thị trường lớn, yêu cầu ESG có những cách tiếp cận khác nhau nhưng cùng chung xu hướng siết chặt tiêu chuẩn. Tại Hoa Kỳ, chính sách khí hậu có thể thay đổi theo từng giai đoạn và từng bang, song các yêu cầu ESG vẫn phụ thuộc lớn vào từng tập đoàn và từng chuỗi cung ứng cụ thể. Trung Quốc thể hiện quyết tâm chính trị mạnh mẽ trong việc chuyển thách thức môi trường thành lợi thế cạnh tranh, nhanh chóng đưa các tiêu chuẩn và sản phẩm xanh trở thành “luật chơi” mới. Liên minh châu Âu, dù có điều chỉnh lộ trình và phạm vi áp dụng một số quy định, vẫn giữ vai trò dẫn dắt trong việc thiết lập các tiêu chuẩn phát triển bền vững, với các công cụ quản lý mới như hộ chiếu sản phẩm số nhằm kiểm soát toàn bộ vòng đời sản phẩm và hạn chế tình trạng “tẩy xanh”.

Những khác biệt này cho thấy doanh nghiệp điện tử Việt Nam không chỉ đối mặt với yêu cầu tuân thủ, mà còn phải chủ động lựa chọn chiến lược tiếp cận thị trường phù hợp, nếu không muốn bị loại khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu.

Từ thực tiễn triển khai ESG, một điểm nghẽn lớn hiện nay nằm ở nhận thức của doanh nghiệp. Nhiều doanh nghiệp cho rằng khó khăn lớn nhất là thiếu vốn, công nghệ hoặc thông tin. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, nếu ESG chỉ được xem như một sáng kiến “đi kèm” hoạt động sản xuất kinh doanh, thì rất khó tạo ra chuyển biến thực chất. Chỉ khi ESG được đặt vào chiến lược cốt lõi và trở thành một phần của mô hình kinh doanh, quá trình chuyển đổi mới có thể đi đến cùng.

Ông Trần Đức Tùng, Phó Tổng giám đốc Công ty cổ phần Hanel PT cho biết, việc triển khai ESG đòi hỏi nguồn đầu tư lớn, đặc biệt cho các hệ thống năng lượng tái tạo, kiểm soát môi trường và quản trị dữ liệu. Trong ngắn hạn, các khoản đầu tư này có thể chưa mang lại hiệu quả tài chính rõ rệt, song về dài hạn, ESG được xem là khoản đầu tư cho năng lực quản trị và sức cạnh tranh, giúp doanh nghiệp nâng cao nội lực, tinh gọn hệ thống, cải tiến năng suất và duy trì lợi thế cạnh tranh bền vững.

Ở cấp độ ngành, Hiệp hội Doanh nghiệp Điện tử Việt Nam đã nộp hồ sơ đề xuất lên Bộ Công Thương nhằm xây dựng bộ hướng dẫn ESG cho ngành điện tử, phù hợp với điều kiện thực tiễn của doanh nghiệp trong nước. Đồng thời, Hiệp hội cũng triển khai các chương trình đào tạo nguồn nhân lực ESG chuyên sâu, hợp tác với các tổ chức quốc tế để hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận và đáp ứng các tiêu chuẩn mới. ESG chỉ có thể được triển khai hiệu quả khi có sự đồng hành của các tổ chức nghề nghiệp, sự kết nối trong chuỗi cung ứng và hợp tác chặt chẽ giữa các doanh nghiệp.

Trong bối cảnh thế giới dịch chuyển theo xu hướng bền vững, ESG trở thành phép thử đối với năng lực quản trị và sức bền của doanh nghiệp. Doanh nghiệp điện tử Việt Nam chỉ có thể tái định vị thành công khi coi ESG là nền tảng cho chiến lược dài hạn, từ đó chuyển dịch vai trò từ nhà cung ứng chi phí thấp sang đối tác có giá trị trong chuỗi cung ứng toàn cầu.