Cuộc đua mới của nhà thầu Việt

Khi hàng loạt dự án cao tốc, sân bay, đường sắt, hạ tầng đô thị đồng loạt triển khai, thị trường xây dựng bước vào chu kỳ tăng trưởng mới. Nhưng cùng với cơ hội, cuộc cạnh tranh giữa các nhà thầu cũng thay đổi. Nếu trước đây giá bỏ thầu thấp là lợi thế lớn nhất thì nay, năng lực quản trị, công nghệ, nhân lực và uy tín mới trở thành yếu tố quyết định khả năng trụ vững và phát triển.

* Không thể mãi thắng bằng giá rẻ

Đơn giá nhân công trong định mức chỉ khoảng 350.000 đồng một ngày công, trong khi doanh nghiệp phải trả gấp đôi, thậm chí gần gấp ba. Giá vật liệu công bố thấp hơn thị trường 15-20%... Những con số tưởng chỉ phản ánh chênh lệch chi phí, nhưng lại cho thấy một sự thay đổi lớn của ngành xây dựng. Cuộc cạnh tranh giữa các nhà thầu Việt không còn nằm ở việc ai chào giá thấp hơn.

Trong bối cảnh đầu tư công bước vào giai đoạn tăng tốc với quy mô khoảng một triệu tỷ đồng trong năm 2026, thị trường xây dựng đang chuyển sang một chu kỳ mới. Khi khối lượng công việc tăng nhanh, yêu cầu về chất lượng, tiến độ và năng lực tài chính ngày càng cao, lợi thế không còn thuộc về những doanh nghiệp sẵn sàng giảm giá để giành hợp đồng mà là những nhà thầu đủ sức tổ chức thi công, quản trị rủi ro và đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe.

Theo ông Nguyễn Quốc Hiệp - Chủ tịch Hiệp hội Các nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC), khoảng một thập niên trước, thị trường xây dựng chứng kiến cuộc cạnh tranh khốc liệt về giá. Nguồn vốn đầu tư hạn chế, số lượng dự án không nhiều trong khi năng lực thi công của doanh nghiệp tăng nhanh khiến không ít nhà thầu chấp nhận bỏ giá rất thấp để duy trì hoạt động, giữ chân lao động và bảo đảm dòng tiền. Nhưng bối cảnh hiện nay đã đảo chiều.

Ngành xây dựng hiện đóng góp khoảng 8-9% GDP. Cả nước có hơn 10.000 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực xây dựng và đang đứng trước cơ hội lớn từ làn sóng đầu tư hạ tầng quy mô chưa từng có. Hàng loạt dự án cao tốc, sân bay, cảng biển, khu công nghiệp và đô thị mới được triển khai đồng thời, tạo ra nhu cầu xây dựng rất lớn.

Thế nhưng, thay vì cạnh tranh quyết liệt để giành dự án, nhiều gói thầu đầu tư công lại gặp khó trong việc lựa chọn nhà thầu. Theo ông Hiệp, nguyên nhân không phải vì doanh nghiệp thiếu việc làm mà bởi nhiều dự toán đầu tư chưa phản ánh đúng chi phí thực tế.

“Khoảng cách giữa chi phí trên giấy và chi phí ngoài thị trường khiến tổng mức đầu tư của không ít dự án không còn phù hợp với thực tế thi công. Khi chi phí thực tế cao hơn đáng kể so với chi phí trong hồ sơ mời thầu, doanh nghiệp buộc phải cân nhắc rất kỹ. Có trường hợp nếu trúng thầu thì nguy cơ thua lỗ rất lớn” - ông Hiệp nói.

Nếu tình trạng này kéo dài, việc lựa chọn nhà thầu sẽ ngày càng khó khăn. Quan trọng hơn, thị trường sẽ tiếp tục duy trì cách cạnh tranh dựa trên việc cắt giảm chi phí thay vì nâng cao năng lực thực chất.

Do đó, việc điều chỉnh định mức và đơn giá sát với thực tế sẽ giúp chi phí được tính đúng, tính đủ, từ đó tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh hơn. Khi đó, các doanh nghiệp sẽ cạnh tranh bằng chất lượng, năng lực quản trị, tiến độ và hiệu quả thi công thay vì bằng những mức giá không còn khả thi.

* Bài toán nhân lực

Nếu bài toán đơn giá phản ánh áp lực chi phí, thì câu chuyện nhân lực lại cho thấy một thách thức khác của ngành xây dựng.

Theo VACC, mỗi năm ngành cần bổ sung khoảng 400.000-500.000 lao động mới. Đến năm 2030, quy mô lực lượng lao động xây dựng có thể đạt 12-13 triệu người. Tuy nhiên, khoảng 75% lao động hiện nay vẫn là lao động thời vụ, chưa được đào tạo bài bản.

Một công nhân trong lĩnh vực xây dựng hạ tầng giao thông hiện chỉ tạo ra khoảng 500-600 triệu đồng giá trị sản lượng mỗi năm. Trong khi đó, với quy mô đầu tư công khoảng một triệu tỷ đồng, nguồn nhân lực hiện hữu mới chỉ đáp ứng khoảng 50-60% nhu cầu thực tế - VACC tính toán.

Sự thiếu hụt này diễn ra trong bối cảnh nhiều dự án hạ tầng lớn được triển khai cùng lúc, từ cao tốc Bắc - Nam, sân bay, cảng biển đến các khu đô thị và công nghiệp.

Không chỉ thiếu về số lượng, thị trường còn thiếu lao động có tay nghề cao. Các doanh nghiệp lớn có điều kiện tài chính tốt hơn nên thu hút được nhân lực bằng mức lương và chế độ đãi ngộ cao. Ngược lại, doanh nghiệp nhỏ và vừa ngày càng khó tuyển dụng, dẫn tới cuộc cạnh tranh nhân lực ngày càng gay gắt.

Chủ tịch VACC cho rằng, nếu không có chiến lược dài hạn về đào tạo nguồn nhân lực và thúc đẩy ứng dụng công nghệ, tự động hóa trong thi công, ngành xây dựng sẽ khó đáp ứng được tốc độ phát triển của thị trường.

Điều đó cũng đồng nghĩa năng lực của nhà thầu trong giai đoạn mới sẽ không chỉ được đo bằng số lượng công trình đã thực hiện mà còn ở khả năng quản trị nhân lực, ứng dụng công nghệ, tổ chức thi công và kiểm soát chất lượng.

Cùng đó, sự thay đổi của thị trường cũng đặt ra yêu cầu mới trong đánh giá doanh nghiệp xây dựng. Ông Đàm Đức Biên - Phó Cục trưởng Cục Kinh tế - Quản lý đầu tư xây dựng (Bộ Xây dựng) nhận xét, doanh nghiệp xây dựng Việt Nam đã có bước phát triển mạnh cả về quy mô, năng lực tài chính, nhân lực và công nghệ, góp phần thực hiện nhiều công trình trọng điểm quốc gia.

Tuy nhiên, thị trường vẫn thiếu một hệ thống cơ sở dữ liệu đầy đủ và được cập nhật thường xuyên về năng lực doanh nghiệp. Đây là điều kiện quan trọng để tăng tính minh bạch, nâng cao hiệu quả quản lý và hỗ trợ chủ đầu tư lựa chọn nhà thầu phù hợp.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Hoàng Thiệu Bảo, Phó giám đốc Ban Xây dựng Vinaconex cho rằng, việc xếp hạng nhà thầu không chỉ giúp doanh nghiệp được ghi nhận trong nước mà còn nâng cao uy tín với các chủ đầu tư quốc tế.

Bởi trong bối cảnh ngành xây dựng bước vào chu kỳ tăng trưởng mới, việc chuẩn hóa năng lực doanh nghiệp được kỳ vọng sẽ tạo ra một "thước đo" chung cho thị trường.

Khi thông tin được minh bạch, chủ đầu tư có thêm cơ sở lựa chọn nhà thầu, còn doanh nghiệp có động lực đầu tư vào công nghệ, nhân lực và quản trị thay vì tiếp tục cuộc đua hạ giá.

Khi cao tốc Bắc - Nam, đường sắt tốc độ cao, sân bay Long Thành hay hàng loạt dự án năng lượng bước vào giai đoạn triển khai đồng loạt, quy mô thị trường xây dựng sẽ tiếp tục mở rộng. Cơ hội dành cho nhà thầu Việt lớn hơn bao giờ hết, nhưng cũng kéo theo yêu cầu khắt khe hơn cần phải đáp ứng để tiến xa hơn không chỉ trên thị trường trong nước mà cả các dự án quốc tế.