Lần đầu xây dựng hệ thống xếp hạng năng lực nhà thầu

Lần đầu tiên, Việt Nam xây dựng một hệ thống đánh giá, xếp hạng năng lực nhà thầu xây dựng trên phạm vi toàn quốc, ứng dụng nền tảng số và trí tuệ nhân tạo (AI), nhằm tạo cơ sở dữ liệu tham chiếu phục vụ chủ đầu tư, cơ quan quản lý và chính các doanh nghiệp trong ngành. Thông tin này được chia sẻ tại cuộc họp báo công bố Chương trình đánh giá năng lực và vinh danh nhà thầu xây dựng Việt Nam năm 2026 do Hiệp hội Các nhà thầu Xây dựng Việt Nam (VACC) phối hợp với Báo Tiền Phong tổ chức ngày 30/6.

* Thị trường cần một "thước đo" chung

Theo ông Nguyễn Quốc Hiệp - Chủ tịch Hiệp hội Các nhà thầu Xây dựng Việt Nam (VACC) - Chủ tịch Hội đồng Đánh giá năng lực nhà thầu xây dựng Việt Nam, sự ra đời của hệ thống đánh giá xuất phát từ yêu cầu thực tiễn của thị trường. Ngành xây dựng hiện đóng góp khoảng 8-9% GDP và là một trong những động lực tăng trưởng quan trọng của nền kinh tế. Riêng năm 2026, Nhà nước dự kiến bố trí khoảng một triệu tỷ đồng cho đầu tư công, phần lớn dành cho các dự án hạ tầng giao thông, đô thị và công trình trọng điểm.

Quy mô thị trường ngày càng lớn đồng nghĩa với việc yêu cầu lựa chọn nhà thầu cũng trở nên khắt khe hơn. Trong khi đó, cả nước hiện có hơn 10.000 doanh nghiệp xây dựng với quy mô, năng lực và lĩnh vực hoạt động rất khác nhau nhưng vẫn chưa có một hệ thống đánh giá độc lập để phản ánh tương đối đầy đủ năng lực của từng doanh nghiệp.

Việc lựa chọn nhà thầu hiện chủ yếu dựa trên hồ sơ dự thầu, kinh nghiệm của chủ đầu tư hoặc uy tín đã được thị trường ghi nhận. Điều này khiến nhiều doanh nghiệp có năng lực thực chất nhưng ít cơ hội khẳng định vị thế, trong khi chủ đầu tư cũng thiếu một nguồn dữ liệu đáng tin cậy để tham khảo.

"Nhiều nước như Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore hay Trung Quốc đều đã xây dựng hệ thống đánh giá và phân hạng nhà thầu từ nhiều năm trước. Đây là công cụ quan trọng giúp thị trường minh bạch hơn và tạo động lực để doanh nghiệp không ngừng nâng cao năng lực", ông Hiệp nói.

Chương trình năm nay mới là bước khởi đầu. Việc lựa chọn ba lĩnh vực xây dựng dân dụng, công trình giao thông và cơ khí - cơ điện nhằm bảo đảm tính khả thi trước khi từng bước mở rộng sang các nhóm lĩnh vực khác. Chương trình Không chỉ hướng tới tôn vinh các doanh nghiệp có năng lực nổi bật, chương trình còn đặt mục tiêu xây dựng một hệ thống dữ liệu khách quan về năng lực nhà thầu - điều mà thị trường xây dựng Việt Nam vẫn còn thiếu.

Điểm đáng chú ý là chương trình không giới hạn đối tượng tham gia. Ngoài các hội viên của VACC, mọi doanh nghiệp xây dựng đều có thể đăng ký tham gia đánh giá trên cơ sở tự nguyện.

* Không chỉ chấm điểm doanh thu

Một trong những nội dung được ban tổ chức nhấn mạnh là hệ thống đánh giá không lấy doanh thu làm tiêu chí quyết định năng lực doanh nghiệp. Ông Trần Nam Bình - Giám đốc Công ty CP Thông tin Xây dựng Việt Nam cho biết, quá trình xây dựng bộ tiêu chí kéo dài nhiều tháng với sự tham gia của nhiều chuyên gia trong ngành. Khó khăn lớn nhất là làm sao xây dựng được một hệ thống phản ánh đúng năng lực thực tế của doanh nghiệp thay vì chỉ dựa vào các chỉ số tài chính.

"Nếu chỉ nhìn vào doanh thu thì chưa thể đánh giá đúng năng lực nhà thầu. Có doanh nghiệp doanh thu lớn nhưng chủ yếu làm tổng thầu hoặc quản lý dự án, trong khi khối lượng trực tiếp thi công không nhiều. Vì vậy, kinh nghiệm thực hiện các công trình tương tự, năng lực kỹ thuật, quản trị và chất lượng dự án phải được xem xét đồng thời", ông Bình nói.

Từ cách tiếp cận đó, Hội đồng Đánh giá xây dựng bộ tiêu chí gồm nhiều nhóm khác nhau như năng lực tài chính, năng lực chuyên môn, kinh nghiệm thi công, quản trị doanh nghiệp, chất lượng công trình, đổi mới công nghệ, an toàn lao động, uy tín, việc thực hiện nghĩa vụ với người lao động, trách nhiệm xã hội và các tiêu chí phát triển bền vững. Mỗi nhóm tiêu chí đều có trọng số riêng tùy theo từng lĩnh vực hoạt động nhằm phản ánh sát đặc thù của doanh nghiệp.

Khác với nhiều chương trình bình chọn doanh nghiệp trước đây, hệ thống đánh giá lần này được xây dựng trên nền tảng số, trong đó AI được ứng dụng để chuẩn hóa và tự động hóa nhiều công đoạn. Dh nghiệp sẽ chủ động kê khai thông tin theo bộ tiêu chí thống nhất trên hệ thống trực tuyến. Sau đó, đơn vị tư vấn và Hội đồng Đánh giá sẽ tiến hành đối chiếu, kiểm tra và thẩm định trước khi chấm điểm.

Toàn bộ dữ liệu được số hóa và mã hóa để hệ thống tự động tính điểm theo các tiêu chí đã thiết lập, qua đó giảm thiểu tối đa yếu tố cảm tính trong quá trình đánh giá. Việc ứng dụng nền tảng số không chỉ giúp tiết kiệm thời gian mà còn tạo điều kiện lưu trữ dữ liệu lâu dài. Khi số lượng doanh nghiệp tham gia ngày càng nhiều, hệ thống sẽ hình thành kho dữ liệu đủ lớn để phục vụ nghiên cứu chính sách, theo dõi sự phát triển của doanh nghiệp cũng như hỗ trợ chủ đầu tư tra cứu khi lựa chọn nhà thầu – ông Bình thông tin. Bởi càng có nhiều dữ liệu, kết quả đánh giá càng phản ánh sát thực tế của thị trường.

* Đặt tính minh bạch lên hàng đầu

Theo ông Trần Nam Bình, một trong những thách thức lớn nhất khi xây dựng hệ thống là bảo đảm tính khách quan của kết quả đánh giá. Với hàng chục nghìn doanh nghiệp xây dựng hoạt động ở nhiều lĩnh vực khác nhau, nếu thiếu cơ chế kiểm chứng chặt chẽ, việc xếp hạng sẽ khó tạo được niềm tin cho thị trường.

Vì vậy, Hội đồng Đánh giá xây dựng quy trình gồm 5 bước, từ doanh nghiệp đăng ký tham gia, kê khai dữ liệu trên nền tảng số, đơn vị tư vấn kiểm tra hồ sơ, Hội đồng xem xét, bỏ phiếu đến công bố kết quả. Việc doanh nghiệp tự kê khai chỉ là bước đầu. Toàn bộ thông tin sau đó sẽ được đối chiếu, xác minh trước khi đưa vào hệ thống tính điểm. Trong trường hợp có phản ánh từ thị trường hoặc phát hiện dấu hiệu kê khai không trung thực, Hội đồng sẽ tiến hành kiểm tra lại.

Nếu doanh nghiệp cung cấp thông tin sai lệch hoặc không chứng minh được số liệu đã kê khai, kết quả đánh giá sẽ bị điều chỉnh, thậm chí doanh nghiệp có thể bị loại khỏi danh sách vinh danh – Ban tổ chức khẳng định. Đây không chỉ là biện pháp bảo đảm tính minh bạch của chương trình mà còn tạo áp lực để doanh nghiệp nâng cao văn hóa quản trị và tính tuân thủ trong hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Bên cạnh các chỉ tiêu về tài chính, kinh nghiệm hay công nghệ, hệ thống đánh giá còn xem xét việc thực hiện nghĩa vụ với người lao động, bảo hiểm xã hội, trách nhiệm với nhà thầu phụ, mức độ tuân thủ pháp luật và uy tín trên thị trường. Đây đều là những tiêu chí khó lượng hóa nhưng có ảnh hưởng lớn đến năng lực phát triển bền vững của doanh nghiệp.

Việc đưa các tiêu chí này vào hệ thống đánh giá phản ánh xu hướng chung của nhiều quốc gia, khi năng lực doanh nghiệp không còn được nhìn nhận đơn thuần qua quy mô doanh thu hay số lượng dự án đã thực hiện mà còn thông qua chất lượng quản trị và trách nhiệm xã hội.

Đại diện cơ quan quản lý, ông Đàm Đức Biên - Phó Cục trưởng Cục Kinh tế - Quản lý đầu tư xây dựng (Bộ Xây dựng) cho rằng, trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng, yêu cầu nâng cao năng lực doanh nghiệp xây dựng ngày càng trở nên cấp thiết. Nhiều doanh nghiệp trong nước đã có bước phát triển đáng kể về tài chính, nhân lực, công nghệ và từng đảm nhận nhiều công trình quy mô lớn.

Tuy nhiên, thị trường vẫn thiếu một hệ thống cơ sở dữ liệu đầy đủ, được cập nhật thường xuyên và đánh giá theo phương pháp khoa học để phản ánh năng lực của doanh nghiệp. Sự thiếu hụt này khiến chủ đầu tư, cơ quan quản lý và các đối tác gặp khó khăn khi cần có một nguồn thông tin độc lập để tham khảo trong quá trình lựa chọn nhà thầu - ông Biên nhận định.

Theo ông Biên, việc đánh giá cần phản ánh toàn diện năng lực doanh nghiệp, từ tài chính, nhân lực, kinh nghiệm thi công đến trình độ công nghệ, hiệu quả hoạt động và uy tín trên thị trường. Đây sẽ là nền tảng để từng bước chuẩn hóa hoạt động đánh giá năng lực doanh nghiệp xây dựng tại Việt Nam.

Một trong những băn khoăn được nhiều doanh nghiệp đặt ra là việc đánh giá có thể trở thành một hình thức "kiểm tra" hoặc phát sinh thêm thủ tục hành chính. Tại buổi họp báo, ông Lê Quang Hùng - nguyên Thứ trưởng Bộ Xây dựng, Phó Chủ tịch Hội đồng Đánh giá khẳng định, chương trình hoàn toàn không mang tính chất thanh tra, kiểm tra hay cấp phép.

Hội đồng chỉ thực hiện việc chấm điểm dựa trên bộ tiêu chí đã được công bố công khai và áp dụng thống nhất đối với tất cả doanh nghiệp tham gia. Đây là hoạt động đánh giá độc lập nhằm phản ánh khách quan năng lực của doanh nghiệp, chứ không phải một thủ tục hành chính hay điều kiện để doanh nghiệp được tham gia thị trường", ông Hùng nói.

Khi có một hệ thống đánh giá minh bạch, doanh nghiệp cũng sẽ nhìn thấy rõ vị trí của mình so với mặt bằng chung của ngành. Đây sẽ là cơ sở để các đơn vị xây dựng chiến lược đầu tư, nâng cao năng lực quản trị và cải thiện sức cạnh tranh trong những kỳ đánh giá tiếp theo.