Để những bãi rác không trở thành “nhà máy” phát thải mê-tan

Bên dưới những núi rác là một quá trình vẫn đang tiếp diễn

Có một điều ít người để ý sau khi túi rác được đưa ra khỏi nhà: việc vứt rác không phải là dấu chấm hết của câu chuyện. Với người dân, chiếc túi biến mất khỏi tầm mắt khi xe thu gom đi qua. Nhưng tại bãi chôn lấp, những gì nằm bên trong túi rác vẫn tiếp tục trải qua một quá trình phân hủy âm thầm.

Trong một bãi chôn lấp, rác được nén thành từng lớp rồi phủ đất. Khi khối rác ngày càng dày, lượng ô-xy ở bên trong giảm xuống. Các vi sinh vật kỵ khí bắt đầu phân hủy những chất hữu cơ như thức ăn thừa, rau củ, lá cây, giấy và nhiều vật liệu có nguồn gốc hữu cơ khác và làm sản sinh ra khí mê-tan. Nếu không có hệ thống thu gom, khí mê-tan sẽ tìm đường thoát ra ngoài qua các khe, lớp đất hoặc những vị trí khác trên bề mặt bãi chôn lấp.

Nếu được quản lý theo hướng tuần hoàn hơn, rác thải có thể trở thành một mắt xích trong hành trình tiết kiệm tài nguyên

Mê-tan không phải khí nhà kính duy nhất xuất hiện từ bãi rác, nhưng là loại khí đặc biệt đáng quan tâm. Bởi trong khoảng 20 năm đầu sau khi phát thải, mê-tan có khả năng làm nóng khí quyển khoảng 80 lần so với cùng lượng CO₂. Việt Nam đã đặt mục tiêu giảm ít nhất 30% tổng lượng phát thải mê-tan vào năm 2030 so với năm 2020. Trong Kế hoạch hành động giảm phát thải khí mê-tan đến năm 2030, quản lý chất thải rắn và nước thải được Chính phủ xác định là một trong những lĩnh vực cần tập trung quan tâm. 

Câu chuyện giảm khí mê-tan ở bãi rác bắt đầu từ chính thứ được đưa vào bãi rác mỗi ngày: những túi rác sinh hoạt chưa được phân loại tại nguồn. Trong đó, phần thức ăn thừa, rau củ, vỏ trái cây hay lá cây là những vật liệu dễ phân hủy và có khả năng tạo mê-tan khi bị chôn lấp trong điều kiện thiếu ô-xy. Nếu phần hữu cơ này được tách ra ngay từ đầu để đưa đi xử lý bằng phương pháp phù hợp, lượng vật chất có khả năng tạo mê-tan trong bãi chôn lấp sẽ giảm.

Đó là lý do phân loại rác tại nguồn có ý nghĩa vượt ra ngoài câu chuyện tái chế. Khi hàng triệu hộ gia đình cùng thay đổi cách phân loại, lượng rác đi đến các bãi chôn lấp sẽ thay đổi đáng kể. Đây cũng chính là tinh thần của kinh tế tuần hoàn: giữ vật liệu trong vòng đời sử dụng lâu nhất có thể và chỉ đưa phần không còn giá trị sử dụng đến khâu xử lý cuối cùng.

Chia sẻ về phân loại rác tại nguồn, PGS.TS Nguyễn Đình Thọ - Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết “Với khoảng 25 - 26 triệu hộ gia đình, mỗi ngày Việt Nam tiêu thụ tới 100 triệu túi nylon. Tuy nhiên, do công tác phân loại chưa tốt và thiếu giải pháp thu gom riêng đối với chất thải hữu cơ, quá trình xử lý rác thải đang gặp nhiều trở ngại, đặc biệt ở khâu vận chuyển”.

Từ “núi rác” thành nguồn tài nguyên khí hậu

Dù giảm rác ngay từ nguồn là hướng đi lâu dài, Việt Nam vẫn cần giải quyết một thực tế: trong nhiều năm tới, các bãi chôn lấp vẫn tiếp tục tồn tại và tiếp nhận một lượng chất thải lớn. Vì vậy, cải thiện cách vận hành những bãi rác hiện có là một nhiệm vụ không thể bỏ qua.

Một bãi chôn lấp được quản lý tốt không đơn giản là nơi đưa rác đến rồi phủ đất lên. Rác cần được phân bố, nén và phủ theo quy trình; nước rỉ rác phải được kiểm soát; các khu vực chôn lấp cần được theo dõi; đặc biệt, khí phát sinh trong lòng bãi cần được thu gom. 

Hệ thống thu khí mê-tan thường sử dụng các giếng thu và đường ống đặt trong hoặc trên khối rác. Khí được dẫn về hệ thống xử lý, sau đó có thể được đốt để chuyển mê-tan thành CO₂, qua đó làm giảm đáng kể tác động khí hậu so với việc để mê-tan thoát trực tiếp ra khí quyển. Với những bãi chôn lấp có quy mô và lượng khí đủ lớn, mê-tan còn có thể được tận dụng làm nhiên liệu hoặc phát điện.

Về lâu dài, cách xử lý bền vững hơn vẫn là giảm dần sự phụ thuộc vào chôn lấp. Khi rác hữu cơ được tách ra, vật liệu có khả năng tái chế được thu hồi và những loại chất thải phù hợp được xử lý bằng các công nghệ khác, lượng rác phải đưa xuống bãi chôn lấp sẽ giảm. Khi đó, cả áp lực về diện tích đất, nước rỉ rác, mùi hôi lẫn phát thải mê-tan đều có thể được kiểm soát tốt hơn.

Có thể chúng ta không nhìn thấy khí mê-tan đang âm thầm sinh ra bên dưới những lớp đất phủ. Nhưng chúng ta hoàn toàn có thể thay đổi cách mình tạo ra và xử lý rác để lượng khí ấy ít đi. Bãi rác không nhất thiết phải là điểm kết thúc của mọi thứ chúng ta vứt bỏ. Nếu được quản lý theo hướng tuần hoàn hơn, nơi từng được xem là “nút cuối” của dòng chất thải có thể trở thành một mắt xích trong hành trình tiết kiệm tài nguyên, thu hồi năng lượng và giảm phát thải khí nhà kính.