Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026: Định hình tương lai kinh tế số ASEAN

Hiệp định Khung Kinh tế số ASEAN (DEFA) được kỳ vọng tạo nền tảng cho thị trường số khu vực, nhưng hiệu quả thực thi phụ thuộc vào khả năng kết nối các hệ thống quốc gia, hài hòa quy định và tạo thuận lợi cho doanh nghiệp giao dịch xuyên biên giới. Với Việt Nam, kết nối hạ tầng số công cộng có thể là một hướng đi thiết thực để chuyển cam kết hội nhập thành cơ hội kinh doanh.

Tại phiên thảo luận về khung chính sách phát triển kinh tế số trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026 tổ chức ngày 27/10, các diễn giả cho rằng thách thức lớn của ASEAN không nhất thiết nằm ở việc xây dựng một bộ quy tắc đồng nhất cho toàn khu vực, mà là làm thế nào để các hệ thống và quy định hiện có có thể vận hành tương thích, bảo đảm an toàn dữ liệu và tạo thuận lợi cho hoạt động xuyên biên giới.

DEFA được Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) khởi động đàm phán vào tháng 9/2023, hướng đến xây dựng khuôn khổ chung cho thương mại số, thương mại điện tử xuyên biên giới, dòng dữ liệu, thanh toán điện tử, bảo vệ người tiêu dùng và khả năng tương thích giữa các hệ thống số. Hiệp định cũng đề cập những lĩnh vực mới như trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ tài chính (fintech).

Theo nghiên cứu của ASEAN, nếu được triển khai toàn diện, DEFA có thể góp phần đưa quy mô kinh tế số khu vực từ khoảng 1.000 tỷ USD lên 2.000 tỷ USD vào năm 2030. Các bên đã hoàn tất đàm phán vào cuối tháng 5/2026 và dự kiến ký hiệp định tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 49 vào tháng 11/2026.

Ông John Low, Thành viên Hợp danh cấp cao, Đồng Tổng Giám đốc Roland Berger khu vực Đông Nam Á nhận định, DEFA đánh dấu bước chuyển trong tiến trình hội nhập ASEAN, khi động lực tăng trưởng ngày càng gắn với dữ liệu, dịch vụ số, công nghệ tiên tiến và trí tuệ nhân tạo. Hiệp định hướng đến hình thành một nền kinh tế số tích hợp, có tính cạnh tranh và đáng tin cậy, bao trùm các lĩnh vực như thương mại điện tử, dữ liệu xuyên biên giới, bảo vệ dữ liệu cá nhân, an ninh mạng, thanh toán số và định danh điện tử.

Theo ông John Low, quản trị dữ liệu cần được nhìn nhận như một hạ tầng kinh tế chiến lược, thay vì chỉ là vấn đề tuân thủ. ASEAN cần cân bằng giữa tạo thuận lợi cho dữ liệu lưu chuyển và bảo vệ quyền riêng tư, bí mật thương mại, an ninh mạng. Thay vì yêu cầu các nước áp dụng quy định giống hệt nhau, khu vực cần thúc đẩy tính tương thích giữa các hệ thống pháp lý và cơ chế công nhận lẫn nhau.

Từ góc nhìn doanh nghiệp, ông Felix Sharief, Phó Chủ tịch phụ trách Chính sách công và Quan hệ Chính phủ của DANA Indonesia, cho rằng sự phân mảnh thị trường và thiếu tiêu chuẩn chung đang cản trở khả năng kết nối các hệ thống thanh toán số.

Theo ông Felix Sharief, ASEAN cần chú trọng ba nền tảng: giao diện lập trình ứng dụng mở (Open API), tiêu chuẩn thanh toán bán lẻ và hệ thống thanh toán nhanh. Những tiêu chuẩn tương thích sẽ giúp các hệ thống kết nối mà không buộc các quốc gia phải sử dụng chung một nền tảng.

Thực tế, việc kết nối thanh toán QR giữa Indonesia với một số thị trường như Thái Lan, Malaysia và Singapore cho thấy các hệ thống khác nhau vẫn có thể tương tác nếu đáp ứng những tiêu chuẩn phù hợp. Đại diện DANA Indonesia cho rằng, DEFA có thể hỗ trợ các nước xây dựng hướng dẫn về kết nối API, thanh toán bán lẻ và thanh toán nhanh, qua đó giảm chi phí và thời gian giao dịch xuyên biên giới. Khả năng kết nối cũng có thể mở rộng sang tài chính mở (Open Finance) và định danh điện tử khách hàng (e-KYC), tạo điều kiện để người dùng tiếp cận các dịch vụ tài chính tại thị trường khác, trên cơ sở đáp ứng yêu cầu pháp lý và bảo mật.

Bà Ellina Binti Roslan, Giám đốc cấp cao Trung tâm Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư Malaysia (MYCentre4IR), cho rằng khả năng tương thích không đồng nghĩa với việc các quốc gia phải áp dụng cùng một bộ luật.

Bà dẫn ví dụ về Cơ chế Một cửa ASEAN (ASEAN Single Window), cho phép cơ quan hải quan các nước trao đổi chứng từ thương mại điện tử, trong đó có giấy chứng nhận xuất xứ. Việc vận hành đòi hỏi các bên thống nhất định dạng chứng từ và quy tắc chấp nhận dữ liệu, trong khi mỗi quốc gia vẫn giữ quyền quyết định theo thẩm quyền. Trong lĩnh vực thanh toán, việc liên kết các hệ thống mã QR của Malaysia, Singapore và Indonesia giúp người dùng sử dụng ứng dụng thanh toán quen thuộc tại nước mình khi giao dịch ở nước ngoài.

Theo bà Ellina Binti Roslan, DEFA nên ưu tiên những lĩnh vực có nhu cầu liên thông rõ ràng như chứng từ thương mại, thanh toán, định danh số và chia sẻ dữ liệu. Đồng thời, cần có cơ chế bảo vệ dữ liệu, xử lý sự cố và đơn giản hóa yêu cầu tuân thủ, đặc biệt đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Tại phiên thảo luận, ông Nguyễn Văn Thuật, Phó Vụ trưởng Vụ Kinh tế số và Xã hội số, Bộ Khoa học và Công nghệ, đề xuất kết nối hạ tầng số công cộng (Digital Public Infrastructure – DPI) giữa các quốc gia ASEAN để hỗ trợ triển khai DEFA.

Theo ông Nguyễn Văn Thuật, nhiều nước trong khu vực đã phát triển hệ thống thanh toán số, định danh số, chữ ký điện tử và các dịch vụ tin cậy, nhưng phần lớn mới phục vụ nhu cầu trong nước. Nếu được kết nối, các hệ thống này có thể giúp doanh nghiệp Việt Nam xác minh đối tác, ký hợp đồng điện tử, nhận thanh toán xuyên biên giới và trao đổi chứng từ số thuận tiện hơn.

Để triển khai, đại diện Bộ Khoa học và Công nghệ đề xuất xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật chung; thúc đẩy hợp tác, công nhận lẫn nhau đối với định danh số, chữ ký điện tử và các dịch vụ tin cậy khi phù hợp; đồng thời thực hiện các dự án thí điểm tại những lĩnh vực có nhu cầu thực tế trước khi mở rộng trên toàn ASEAN.

Cách tiếp cận này không đòi hỏi xây dựng một hệ thống số duy nhất cho toàn khu vực, mà tập trung kết nối hạ tầng hiện có của từng quốc gia. Tuy nhiên, để vận hành hiệu quả, các nước vẫn cần thống nhất tiêu chuẩn kỹ thuật, cơ chế xác thực và bảo vệ dữ liệu, cũng như trách nhiệm xử lý khi phát sinh sự cố. Với doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, hiệu quả của DEFA cần được thể hiện qua việc giảm chi phí giao dịch, rút ngắn thời gian xử lý chứng từ và mở rộng khả năng tiếp cận thị trường. Đây cũng là thước đo quan trọng để chuyển các cam kết hội nhập kinh tế số thành lợi ích thực tế cho nền kinh tế ASEAN.