“Định lượng hóa” tiêu chí đô thị đặc biệt, tránh phát triển lệch về kinh tế

Tại Kỳ họp không thường lệ lần thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, Luật Phát triển đô thị thu hút sự quan tâm đóng góp ý kiến của nhiều đại biểu với mong muốn “định lượng hóa” các tiêu chí xác định đô thị đặc biệt, thay vì sử dụng những khái niệm còn chung chung; đô thị đặc biệt không chỉ là trung tâm kinh tế, mà còn phải là trung tâm tri thức, văn hóa, dịch vụ với hệ thống hạ tầng xã hội đồng bộ; đồng thời các cơ chế đặc thù cần được thiết kế minh bạch để tránh phát sinh cơ chế “xin - cho”. Ngày 7/8, phóng viên TTXVN đã ghi nhận ý kiến đóng góp của các đại biểu xung quanh nội dung này.

* Đại biểu Phan Thị Thùy Linh (Đoàn Thanh Hóa): Hoàn thiện tiêu chí đô thị đặc biệt, tránh phát triển lệch về kinh tế

Cách tiếp cận của dự thảo Luật Phát triển đô thị đã bám sát Nghị quyết số số 31-NQ/TW về phương hướng, nhiệm vụ phát triển Thành phố Hồ Chí Minh đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 và xây dựng khuôn khổ pháp lý thống nhất cho các đô thị đặc biệt. Dự thảo thiết kế các nhóm chính sách để khắc phục tình trạng mỗi địa phương có một cơ chế riêng, bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật.

Việc hoàn thiện tiêu chí xác định đô thị đặc biệt cần theo hướng rõ ràng, minh bạch và có tính định lượng. Hiện nay, các tiêu chí này còn mang tính định tính như “có tầm quốc tế”, “mang tính biểu tượng”, nên cần được bổ sung các chỉ tiêu cụ thể về quy mô và mật độ dân số thực tế, hạ tầng xã hội, giáo dục, y tế, văn hóa và mức độ tập trung các thiết chế khoa học, văn hóa cấp quốc gia.

Bởi đô thị đặc biệt không chỉ là trung tâm kinh tế mà còn phải là trung tâm tri thức, văn hóa và dịch vụ của vùng và cả nước; nếu chỉ chú trọng tiêu chí kinh tế sẽ dễ dẫn đến phát triển thiếu cân bằng.

Bên cạnh đó, cần bảo đảm tính ổn định và khả năng dự báo của môi trường pháp lý. Việc nâng các cơ chế đặc thù từ nghị quyết thí điểm lên thành luật là bước chuyển cần thiết, tạo niềm tin cho các nhà đầu tư dài hạn.

Đồng thời, cần quy định rõ trong điều khoản chuyển tiếp những nội dung của các nghị quyết đặc thù hiện hành được luật hóa, tiếp tục áp dụng hoặc chấm dứt hiệu lực; bổ sung nguyên tắc, tiêu chí và giới hạn để Chính phủ quyết định phạm vi áp dụng các cơ chế đặc thù, bảo đảm phân cấp đi đôi với kiểm soát quyền lực.

Phát triển hạ tầng xã hội phải được xem là một cấu phần quan trọng của chính sách phát triển đô thị đặc biệt, bởi các đô thị lớn không chỉ phục vụ người dân địa phương mà còn đáp ứng nhu cầu giáo dục, y tế, văn hóa của cả vùng.

Do đó, quy hoạch tổng thể đô thị phải xác định rõ chỉ tiêu và quỹ đất tối thiểu dành cho trường học, cơ sở y tế, thiết chế văn hóa, thể thao, không gian công cộng; đồng thời quy định trách nhiệm hoàn thiện hạ tầng xã hội trước hoặc cùng thời điểm đưa khu đô thị vào sử dụng.

Ngoài ra, cần bổ sung một mục riêng về cơ chế phát triển hạ tầng xã hội với các chính sách bảo đảm người dân được tiếp cận dịch vụ theo nơi cư trú thực tế; cho phép áp dụng quy chuẩn riêng đối với giáo dục, y tế tại khu vực nội đô mật độ cao; ưu tiên sử dụng trụ sở, đất công dôi dư cho các công trình xã hội và có cơ chế ưu đãi phù hợp để thu hút đầu tư theo phương thức đối tác công tư trong lĩnh vực giáo dục, y tế, văn hóa.

Đặc biệt, cần tăng cường các quy định về bảo tồn di sản và phát triển công nghiệp văn hóa trong quá trình chỉnh trang, tái thiết đô thị. Theo đó, dự thảo cần bổ sung nguyên tắc đánh giá, bảo tồn các công trình kiến trúc có giá trị, di tích lịch sử, cảnh quan và không gian văn hóa cộng đồng; đồng thời xây dựng cơ chế thúc đẩy công nghiệp văn hóa, du lịch đô thị, không gian sáng tạo và kinh tế ban đêm gắn với bảo đảm an ninh, trật tự, qua đó khai thác hiệu quả dư địa tăng trưởng của các đô thị đặc biệt.

* Đại biểu Nguyễn Phương Thủy (Đoàn Hà Nội): Cần “lượng hóa” tiêu chí đô thị đặc biệt

Tôi cơ bản đồng tình với cách tiếp cận của dự thảo Luật Phát triển đô thị khi bám sát Nghị quyết 31 của Bộ Chính trị, đồng thời xây dựng một khuôn khổ pháp lý thống nhất cho các đô thị đặc biệt, thay vì mỗi địa phương có một nghị quyết đặc thù riêng. Các khung chính sách của dự thảo sẽ góp phần bảo đảm tính hệ thống, ổn định của pháp luật.

Cần làm rõ và lượng hóa tiêu chí xác định đô thị đặc biệt bởi hiện dự thảo còn sử dụng các khái niệm mang tính định tính như “có tầm quốc tế”, “mang tính biểu tượng”. Đơn cử như sau sắp xếp, Thành phố Hồ Chí Minh chiếm khoảng 23,5% GDP, đóng góp 30-33% tổng thu ngân sách và 23% kim ngạch xuất nhập khẩu cả nước. Vì vậy, một điểm nghẽn thể chế tại đô thị này có thể trở thành điểm nghẽn tăng trưởng của cả quốc gia.

Bên cạnh tiêu chí kinh tế, cần bổ sung thêm cả các chỉ tiêu về quy mô, mật độ dân số thực tế, bao gồm dân số vãng lai và lao động nhập cư; năng lực giáo dục, y tế, văn hóa trên đầu người; mức độ tập trung các thiết chế văn hóa, thể thao, khoa học cấp quốc gia. Bởi đô thị đặc biệt không chỉ là trung tâm kinh tế mà còn phải là trung tâm tri thức, văn hóa và dịch vụ của vùng và cả nước.

Về cơ chế đặc thù, việc luật hóa các chính sách sẽ giúp chuyển từ tư duy “cho phép làm thử” sang kiến tạo khuôn khổ phát triển dài hạn, tạo sự ổn định và khả năng dự báo cho nhà đầu tư. Đồng thời, cần quy định rõ trong điều khoản chuyển tiếp những chính sách nào đã được luật hóa, tiếp tục thực hiện hoặc chấm dứt. Phân cấp, phân quyền cần đi đôi với kiểm soát quyền lực, không phải “ủy quyền trọn gói”.

Một trọng tâm khác cần quan tâm là hạ tầng xã hội. Quy hoạch đô thị cần bắt buộc xác định quỹ đất tối thiểu cho trường học, bệnh viện, văn hóa, thể thao, không gian công cộng và vui chơi trẻ em; đồng thời phải bàn giao đồng bộ hạ tầng xã hội trước hoặc cùng thời điểm đưa khu đô thị vào sử dụng.

Ví dụ, TP. Hồ Chí Minh hiện có khoảng 280 phòng học trên 10.000 dân trong độ tuổi đi học và cần xây thêm khoảng 17.000 phòng học đến năm 2030; tỷ lệ giường bệnh hiện khoảng 35 giường/10.000 dân. Do đó, cần bảo đảm người dân được tiếp cận dịch vụ theo nơi cư trú thực tế, không phụ thuộc hộ khẩu; ưu tiên chuyển đổi cơ sở nhà đất dôi dư cho giáo dục, y tế, văn hóa, thể thao và có cơ chế PPP phù hợp cho hạ tầng xã hội.

Đồng thời, dự thảo cần bổ sung nguyên tắc bảo tồn di sản, cảnh quan và ký ức đô thị trong quá trình chỉnh trang, tái thiết; đồng thời thúc đẩy công nghiệp văn hóa, du lịch đô thị, không gian sáng tạo, tổ hợp văn hóa nghệ thuật và kinh tế ban đêm, qua đó khai thác tốt hơn dư địa tăng trưởng của các đô thị lớn.

* Đại biểu Hoàng Thị Thanh Thuý (Đoàn Tây Ninh): Lo cơ chế đặc thù cho đô thị có thể phát sinh “xin - cho”

Việc thiết kế các cơ chế, chính sách đặc thù cho đô thị cần được quy định chặt chẽ, minh bạch, tránh nguy cơ phát sinh cơ chế “xin - cho” trong quá trình áp dụng.

Dù có tên gọi là Luật Phát triển đô thị, nhưng bản chất dự luật đang hướng tới việc tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế, đặc biệt đối với Thành phố Hồ Chí Minh - đô thị đặc biệt đang cần những cơ chế vượt trội để thúc đẩy phát triển.

Tuy nhiên, với quy định cho phép các thành phố chưa được công nhận là đô thị đặc biệt có thể áp dụng một số cơ chế, chính sách tương tự nếu “có chủ trương của cấp có thẩm quyền, phù hợp với điều kiện đặc thù, yêu cầu phát triển và năng lực thực thi của từng thành phố”.

Các tiêu chí như “điều kiện đặc thù”, “yêu cầu phát triển”, “năng lực thực thi” hiện còn chung chung, chưa xác định rõ phạm vi và điều kiện áp dụng. Nếu mở rộng cho các thành phố khác nhưng chỉ quy định theo hướng có chủ trương của cấp có thẩm quyền thì có thể tiếp tục tạo ra cơ chế xin – cho.

Trong bối cảnh nhiều địa phương đang có định hướng trở thành thành phố, việc áp dụng các cơ chế vượt trội có thể tạo ra cuộc chạy đua “nâng cấp đô thị” chỉ nhằm tiếp cận chính sách đặc thù, thay vì xuất phát từ yêu cầu phát triển thực chất.

Những nội dung về phân cấp, phân quyền chung nên được nghiên cứu trong Luật Tổ chức chính quyền địa phương để bảo đảm tính thống nhất. Trong khi đó, các cơ chế đặc thù dành riêng cho đô thị đặc biệt cần được quy định rõ tiêu chí, điều kiện và phạm vi áp dụng trong Luật Phát triển đô thị.

Bên cạnh vấn đề phạm vi áp dụng, cần rà soát sự thống nhất giữa dự thảo luật với Luật Thủ đô, nhất là các khái niệm như không gian tầng thấp, không gian tầng cao, dự án lớn, dự án quan trọng, khu vực TOD, khu logistics. Bởi một số nội dung có sự tương đồng về bản chất nhưng đang được quy định ở nhiều văn bản pháp luật khác nhau, cần được xem xét để tránh chồng chéo.