Định vị lại Việt Nam và ASEAN trong chuỗi giá trị toàn cầu

Sáng 27/10, trong khuôn khổ Diễn đàn Mùa thu năm 2026 (AEF 2026) do UBND TP. Hồ Chí Minh tổ chức, đã diễn ra Phiên chuyên đề “Định vị lại Việt Nam và ASEAN trong chuỗi giá trị toàn cầu”, với sự tham gia đồng thương hiệu của Diễn đàn Kinh tế Thế giới, nhằm xác định những thách thức và giải pháp giúp Việt Nam và ASEAN nâng cao năng lực chống chịu và sẵn sàng cho tương lai.

Tiềm năng và thách thức của ASEAN

Có cái nhìn tích cực về vị trí của ASEAN trên bản đồ kinh tế thế giới, bà Nguyễn Thụy Lam Tuyền, Tổng Giám đốc, Chủ tịch Hội đồng quản trị và Giám đốc điều hành toàn quốc của ABB tại Việt Nam cho rằng, ASEAN ngày càng trở nên hấp dẫn nhờ vào ba yếu tố thúc đẩy chính. Đó là quy mô và thị trường khổng lồ khi ASEAN sở hữu quy mô dân số hơn 680 triệu người. Từ đó thúc đẩy quá trình đô thị hóa nhanh chóng, tạo ra nhu cầu rất lớn về hạ tầng điện khí hóa cũng như hạ tầng số.

Bên cạnh đó, ASEAN cũng đầu tư rất mạnh mẽ vào ngành chế tạo sản xuất. Nhờ vậy, mỗi năm ASEAN đạt mức tăng trưởng kinh tế trung bình 5%, biến nơi đây trở thành một trong những khu vực năng động nhất thế giới.

Về năng lực sản xuất chế tạo của ASEAN, theo bà Tuyền, ngày nay ASEAN không chỉ cạnh tranh bằng chi phí nhân công giá rẻ, mà còn đầu tư rất nhiều vào sản xuất tiên tiến. Các quốc gia như Việt Nam, Thái Lan, Malaysia hay Indonesia đang đầu tư mạnh mẽ vào chuyển đổi số và tự động hóa sản xuất. Ngoài năng lực sản xuất, nguồn lực kỹ sư và nhân lực trẻ dồi dào cũng là một lợi thế lớn của khu vực.

Bên cạnh đó, ASEAN là một trong những khu vực sở hữu các hiệp định đối tác kinh tế toàn diện khu vực mạnh mẽ nhất. Việc kết nối ASEAN không chỉ dừng lại ở sự liên kết giữa 11 quốc gia, mà đó là một nền tảng sản xuất tích hợp. Mỗi quốc gia trong ASEAN đều mang bản sắc và thế mạnh riêng, từ đó đem lại sự thu hút và sức mạnh cho toàn khu vực.

Ông Sacha Dray, Chuyên gia kinh tế, Đơn vị Chính sách Kinh tế Việt Nam của Ngân hàng Thế giới (WB) tại Việt Nam nhấn mạnh, ASEAN là một khu vực rất năng động với nền kinh tế trị giá 4.000 tỷ USD và dự kiến đến năm sau sẽ trở thành khối kinh tế lớn thứ 5 thế giới. Sức hút của ASEAN thể hiện rõ trong lĩnh vực thương mại và đầu tư với hàng năm, hơn 15% dòng vốn FDI toàn cầu đổ về các nước ASEAN.

Điều này phản ánh nền tảng tăng trưởng thương mại - đầu tư rất vững chắc, độ mở thương mại cao (chiếm gần 95% GDP, cao hơn nhiều khu vực khác). ASEAN sở hữu lực lượng lao động khổng lồ hơn 370 triệu người với quy mô sản xuất và tiêu dùng rất lớn. Mạng lưới các hiệp định thương mại tự do rộng khắp cả nội khối lẫn ngoại khối giúp ASEAN trở thành điểm đến cạnh tranh và hấp dẫn.

Tuy nhiên, ông Sacha Dray thẳng thắn đánh giá ASEAN vẫn còn rất nhiều thách thức cần phải vượt qua, khi dù có động lực thương mại vượt trội, ASEAN vẫn có thể làm tốt hơn nữa. Vẫn còn những khoảng trống trong liên kết kinh tế. Trong số 2.000 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu hàng năm của ASEAN, chỉ có 22% là thương mại nội khối. Trong khi đó, tỷ lệ hàng hóa sản xuất tại một nước EU rồi lại được tiêu dùng tại EU chiếm tới 60%. Điều này dẫn đến ASEAN sẽ bị phụ thuộc nhiều hơn vào cầu ngoại khối. Trong một thế giới biến động, việc phụ thuộc vào thị trường tiêu dùng tại Mỹ, EU hay các nền kinh tế phát triển khác khiến ASEAN dễ bị tổn thương hơn.

Bên cạnh đó, tỷ lệ tiêu dùng nội khối thấp dẫn tới giảm lan tỏa lợi ích giữa các nước ASEAN, giảm những lợi ích từ việc hội nhập chuyên sâu. Hai nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này là sự chênh lệch về cầu và mức thu nhập giữa các quốc gia thành viên và do ASEAN hội nhập rất tốt vào chuỗi giá trị toàn cầu (sản xuất xe điện ở Thái Lan, lắp ráp ở Việt Nam, bán dẫn ở Malaysia và Singapore), nhưng các chuỗi giá trị thuần nội khu vực còn hạn chế. Vì vậy, có thể nói, ASEAN là một khu vực rất tích cực và hấp dẫn, nhưng hoàn toàn có thể khai thác và giữ lại nhiều giá trị hơn nữa.

Dưới góc nhìn của một doanh nghiệp hoạt động trong một lĩnh vực cụ thể, ông Ngô Sỹ Hoài, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký của Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam cho rằng, Tất cả các quốc gia ASEAN đều sở hữu tài nguyên rừng rất phong phú, bao gồm cả rừng tự nhiên và rừng trồng. Tất cả các nước ASEAN cũng đang xuất khẩu rất nhiều sản phẩm gỗ sang các quốc gia và thị trường khác nhau trên thế giới. Cơ hội của các quốc gia ASEAN nằm ở sự liên kết kinh tế ASEAN, sự năng động của nền kinh tế ASEAN, và ở sự tăng trưởng xanh. Bên cạnh đó, hầu hết các quốc gia ASEAN vẫn có chi phí đầu vào tương đối thấp hơn về cả nguồn nhân lực và nguyên vật liệu.

Tuy nhiên, cũng như một số diễn giả khác, ông Ngô Sỹ Hoài cũng cho rằng, dù có rất nhiều thế mạnh, nhưng sản phẩm gỗ của Việt Nam và ASEAN đứng trước những thách thức khi có những sự cạnh tranh ngay giữa các nước ASEAN trên thị trường sản phẩm gỗ, vì có chung thị trường xuất khẩu chủ lực. Vì vậy, ASEAN cần chuyển tư duy từ 'trung tâm sản xuất đồ nội thất' sang 'trung tâm đồ nội thất đổi mới sáng tạo' và các quốc gia ASEAN phải chuyển từ cạnh tranh sang hợp tác. Sự hợp tác giữa các nước ASEAN sẽ mang lại sức mạnh cho từng quốc gia thành viên và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Hợp tác nội khối định vị giá trị trong chuỗi giá trị toàn cầu

Các diễn giả cũng đã tập trung trao đổi, đề xuất những giải pháp để ASEAN gia tăng giá trị từ chuỗi giá trị toàn cầu, trong đó đặc biệt nhấn mạnh đến yêu cầu tăng cường hợp tác nội khối để bổ trợ và tận dụng thế mạnh của mỗi thành viên trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Bà Nguyễn Thụy Lam Tuyền cho rằng, ASEAN nên xây dựng các hành lang năng lực và nền tảng tự cường, nơi có thể kết nối thông qua sự chuyên môn hóa bổ trợ lẫn nhau, đa dạng hóa và kết nối tích hợp ở cấp độ khu vực. Ngày nay, ASEAN đang lưu chuyển các sản phẩm qua biên giới; vì vậy các quốc gia thành viên hãy cùng ngồi lại và chuyển giao các kỹ năng, công nghệ cùng đi với nhau để giải phóng toàn bộ tiềm năng của ASEAN. Đồng thời, khơi thông toàn bộ tiềm năng dòng chảy thương mại ASEAN để ASEAN không chỉ tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu, mà còn định hình nó. Tương lai của ASEAN sẽ không phải là quy mô đại trà, mà là ASEAN của kỹ thuật và đổi mới sáng tạo.

Từ góc nhìn của nhà quản lý, bà Phạm Quỳnh Mai, Phó Vụ trưởng Vụ Phát triển Thị trường nước ngoài và thương mại đa biên, Bộ Công thương Việt Nam kiến nghị ASEAN tiếp tục phát triển các cụm công nghiệp xuyên biên giới, giúp kết nối các tập đoàn lớn, doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME), các trường đại học và trung tâm nghiên cứu giữa nhiều quốc gia trong cùng một chuỗi giá trị, đặc biệt là trong các ngành điện tử, bán dẫn, ô tô và năng lượng sạch. Với kế hoạch này, ASEAN đạt được các mục tiêu như: tăng cường năng lực cạnh tranh khu vực; thu hút thêm vốn FDI; xây dựng chuỗi cung ứng hiệu quả và tự cường hơn; thúc đẩy nâng cấp công nghiệp và chuyển giao công nghệ, tăng cường thương mại nội khối ASEAN và hội nhập kinh tế; thúc đẩy phát triển cân bằng và bền vững.

Ông Sacha Dray cho rằng, theo nhiều cách, ASEAN đã khá thành công trong việc giảm rào cản thuế quan trực tiếp và tạo ra một môi trường thương mại hấp dẫn. Giờ đây, trọng tâm là làm việc sâu hơn ở khâu thượng nguồn, hỗ trợ các công ty trở thành những nhà cung ứng tốt hơn, thích ứng với các hạn chế và môi trường đang thay đổi, như các quy định về ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) vốn sẽ buộc các công ty phải đổi mới.

Ông Sacha Dray dẫn ví dụ, Ngân hàng Thế giới đã hỗ trợ tập đoàn LG tại Hải Phòng với khoản vay 200 triệu USD, để việc mở rộng nhà máy thứ ba của LG tại Việt Nam sử dụng 100% năng lượng tái tạo. Đồng thời, dự án cũng hỗ trợ các công ty hiện chưa đạt chuẩn có thể từng bước cải thiện và trở thành nhà cung ứng cấp 1 hoặc cấp 2 cho LG. Đó là cách tiếp cận phù hợp để giúp các nhà cung ứng, dù hiện tại chưa đủ chuẩn, trở thành đối tác của trong quá trình đó.

Tương tự đối với ASEAN, một trong những cách để thúc đẩy hội nhập sâu rộng hơn là tăng cường đầu tư nội vùng, đầu tư xuyên biên giới trong khu vực. Điều đó có nghĩa là tổ chức nhiều sự kiện xúc tiến thương mại hơn ngay trong khối, không chỉ đưa hàng hóa ASEAN ra thế giới mà là hàng hóa ASEAN cho chính ASEAN. Đồng thời, cần có các cơ chế như đồng tài trợ cho các doanh nghiệp ASEAN đang nỗ lực đầu tư và trang trải các chi phí cố định, những chi phí vốn đang cản trở một số doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME), vốn có một vị trí rất quan trọng trong nền kinh tế mở rộng ra tầm khu vực.

Bên cạnh đó, theo ông Sacha Dray, để tăng cường tính chuyên môn hóa và sự bổ trợ lẫn nhau giữa các nước ASEAN trong chuỗi giá trị toàn cầu, cần tăng cường đầu tư khu vực xuyên biên giới; tạo hiệu ứng lan tỏa từ dòng vốn FDI công nghệ; xóa bỏ các rào cản phi thuế quan, thuận lợi hóa thương mại, thiết lập cơ chế một cửa và thống nhất các tiêu chuẩn chung.

Các diễn giả nhất trí cho rằng, Việt Nam cũng như các nước ASEAN khác đủ năng lực để đạt vị trí cao hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Vấn đề giờ đây chỉ là các nước thành viên ASEAN cần tăng cường sự hợp tác nội khối thay vì cạnh tranh; tận dụng hiệu quả sức mạnh công nghệ và sức mạnh của mỗi thành viên.