Dòng chảy tiền thuế: Từ ngân sách đến những giá trị cho người dân

Hàng triệu tỷ đồng tiền thuế do người dân và doanh nghiệp đóng góp mỗi năm được tập trung vào ngân sách nhà nước, trở thành nguồn lực để Nhà nước thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội. Từ nguồn lực này, ngân sách được phân bổ cho đầu tư phát triển, giáo dục, y tế, an sinh xã hội, quốc phòng - an ninh và các nhiệm vụ chi khác.

Năm 2025, số thu ngân sách do cơ quan Thuế quản lý đạt hơn 2.321 nghìn tỷ đồng, tăng 32,5% so với năm trước. Năm 2026, ngành thuế được giao dự toán thu 2.242 nghìn tỷ đồng, trong đó thu nội địa 2.199 nghìn tỷ đồng.

Trong 8 tháng năm 2026, thu ngân sách nhà nước ước đạt 2.023,8 nghìn tỷ đồng, bằng 80% dự toán và tăng 16% so với cùng kỳ năm 2025; riêng thu nội địa đạt khoảng 1.752,9 nghìn tỷ đồng. Ở chiều chi, tổng chi ngân sách nhà nước ước đạt 1.608,3 nghìn tỷ đồng, bằng 50,9% dự toán và tăng 13,3% so với cùng kỳ.

Trong tổng chi, chi thường xuyên chiếm khoảng 56,1%, được sử dụng để duy trì hoạt động của hệ thống cung cấp dịch vụ công, thực hiện các nhiệm vụ giáo dục, y tế, quốc phòng - an ninh, đồng thời bảo đảm tiền lương, lương hưu, trợ cấp và các chính sách an sinh. Chi đầu tư phát triển đạt khoảng 514,6 nghìn tỷ đồng, bằng 45,9% dự toán Quốc hội quyết định. Ngân sách đồng thời phải thực hiện nghĩa vụ trả nợ và bố trí nguồn lực cho các nhiệm vụ phát sinh.

Dòng tiền ngân sách cũng được sử dụng cho những nhiệm vụ phát sinh, cấp bách. Trong 8 tháng năm 2026, ngân sách trung ương đã sử dụng 11,2 nghìn tỷ đồng từ nguồn dự phòng để khắc phục hậu quả thiên tai, dịch bệnh, thực hiện các nhiệm vụ quan trọng về quốc phòng, an ninh và xử lý những nhiệm vụ đột xuất, cấp bách theo quy định.

Một phần nguồn lực ngân sách được chuyển hóa thành vốn đầu tư công cho hệ thống hạ tầng. Kế hoạch đầu tư công vốn ngân sách nhà nước năm 2026 được Thủ tướng Chính phủ giao hơn 1.026,6 nghìn tỷ đồng, gồm 376,4 nghìn tỷ đồng vốn ngân sách trung ương và 650,2 nghìn tỷ đồng vốn ngân sách địa phương.

Từ nguồn vốn này, ngân sách được phân bổ cho nhiều lĩnh vực, trong đó có giao thông, trường học, khoa học - công nghệ và các chương trình mục tiêu quốc gia. Riêng lĩnh vực giao thông, một phần nguồn vốn được bố trí cho các dự án trọng điểm, qua đó chuyển nguồn lực ngân sách thành đường bộ, cầu, đường sắt và các công trình kết nối vùng. Với từng dự án, phần vốn ngân sách được xác định trong tổng mức đầu tư và được giải ngân theo tiến độ, cùng với các nguồn vốn khác nếu có.

Dự án cao tốc Bắc - Nam phía Tây đoạn Gia Nghĩa - Chơn Thành có tổng mức đầu tư 25.540 tỷ đồng; trong đó, 10.536,5 tỷ đồng là vốn ngân sách trung ương và 2.233,5 tỷ đồng vốn ngân sách địa phương. Tuyến dài khoảng 128,8 km, kết nối Tây Nguyên với Đông Nam Bộ, được kỳ vọng mở rộng không gian phát triển, kết nối Bình Phước, Đắk Nông với Thành phố Hồ Chí Minh và các địa phương trong vùng. Hay ở  lĩnh vực đường sắt, năm 2026 Bộ Xây dựng được giao hơn 133.842 tỷ đồng vốn đầu tư công; trong đó 101.737 tỷ đồng được phân bổ cho hai dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam và đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng.

Ở kế hoạch đầu tư công giai đoạn 2026-2030, tổng mức vốn từ ngân sách nhà nước dự kiến khoảng 8,22 triệu tỷ đồng, tập trung vào các công trình hạ tầng chiến lược và những lĩnh vực tạo nền tảng cho tăng trưởng dài hạn.

Như vậy, một phần nguồn lực ngân sách được chuyển hóa thành những tài sản công có khả năng sử dụng trong nhiều năm, từ đường giao thông, cầu, trường học đến cơ sở y tế và các công trình hạ tầng thiết yếu. Những tài sản này không chỉ phục vụ nhu cầu đi lại, học tập, chăm sóc sức khỏe mà còn góp phần giảm chi phí vận chuyển, kết nối các vùng kinh tế và tạo thêm năng lực cho sản xuất, kinh doanh.

Nguồn lực ngân sách cũng được chuyển trực tiếp hoặc gián tiếp trở lại đời sống thông qua giáo dục, y tế và an sinh xã hội. Trong năm 2026, ngân sách trung ương bổ sung hơn 22.203 tỷ đồng cho các địa phương để xây dựng trường học tại các xã biên giới. Quốc hội cũng đã thông qua chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo giai đoạn 2026-2035, trong đó có các nhiệm vụ về cơ sở vật chất, thiết bị dạy học và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

Trong lĩnh vực y tế, ngân sách bảo đảm các nhiệm vụ chăm sóc, bảo vệ sức khỏe nhân dân và thực hiện các chính sách, chương trình mục tiêu. Định hướng đầu tư công giai đoạn 2026-2030 tiếp tục xác định y tế, giáo dục, văn hóa, môi trường và an sinh xã hội là những lĩnh vực cần được bố trí nguồn lực.

Đây cũng là những khoản chi mà người dân có thể thụ hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp: từ trường học, cơ sở y tế, các chính sách hỗ trợ đối tượng yếu thế đến hệ thống giao thông, dịch vụ công và các công trình hạ tầng phục vụ sản xuất, kinh doanh.

Theo Thứ trưởng Bộ Tài chính Cao Anh Tuấn, cải cách thuế không chỉ nhằm bảo đảm nguồn thu trước mắt mà hướng tới mở rộng cơ sở thu, nuôi dưỡng nguồn thu bền vững, khơi thông nguồn lực và tạo điều kiện cho sản xuất, kinh doanh phát triển.

Các chuyên gia kinh tế cho rằng, cách phân bổ này cho thấy, vấn đề không chỉ là ngân sách thu được bao nhiêu, mà còn là nguồn lực sau khi được phân bổ có được chuyển hóa thành công trình, tài sản, dịch vụ công và năng lực sản xuất mới hay không.

Đến hết tháng 8, giải ngân vốn đầu tư công thuộc kế hoạch năm 2026 ước đạt khoảng 48,9% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao, cao hơn khoảng 8,7% về tỷ lệ so với cùng kỳ năm 2025. Bộ Tài chính cho biết, tỷ lệ giải ngân có chuyển biến, song khối lượng vốn cần thực hiện trong những tháng còn lại của năm vẫn lớn.

Theo các chuyên gia kinh tế, tỷ lệ giải ngân không chỉ là câu chuyện tiền được chi nhanh hay chậm, mà còn phản ánh khả năng biến nguồn lực đã được bố trí thành công trình, tài sản và dịch vụ thực tế. Một khoản vốn dành cho giao thông chỉ thực sự phát huy giá trị khi công trình hoàn thành, giúp rút ngắn thời gian đi lại, giảm chi phí logistics và mở rộng không gian phát triển; tương tự, khoản chi cho giáo dục, y tế hay an sinh cần được nhìn từ chất lượng dịch vụ và mức độ người dân được thụ hưởng.

Ông Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường Đại học Nguyễn Trãi cho rằng, thuế tạo nguồn lực để Nhà nước đầu tư kết cấu hạ tầng, giáo dục, y tế, an sinh xã hội, quốc phòng - an ninh, khoa học - công nghệ và các dịch vụ công thiết yếu. Thuế không chỉ là khoản đóng góp vào ngân sách, mà còn là cơ chế tập trung một phần nguồn lực xã hội để đầu tư cho những giá trị chung mà từng cá nhân hay doanh nghiệp khó tự mình thực hiện.

“Doanh nghiệp nộp thuế nhưng đồng thời được thụ hưởng từ giao thông, logistics, hạ tầng số, nguồn nhân lực, hệ thống pháp luật và môi trường kinh doanh. Khi nguồn lực được sử dụng hiệu quả, tiền thuế quay trở lại nền kinh tế dưới dạng hạ tầng tốt hơn, dịch vụ công thuận tiện hơn, chi phí giao dịch thấp hơn và nhiều cơ hội phát triển hơn”, ông Nguyễn Quang Huy phân tích.

Theo ông Nguyễn Quang Huy, câu chuyện tiền thuế không chỉ dừng ở việc xác định ngân sách thu được bao nhiêu và chi vào những lĩnh vực nào, mà quan trọng hơn là hiệu quả của vòng tuần hoàn giữa nguồn lực, phát triển và niềm tin.

“Hiệu quả sử dụng ngân sách vì thế không chỉ được đo bằng số tiền đã chi, mà còn ở kết quả phát triển mà khoản chi đó tạo ra”, ông Nguyễn Quang Huy nhấn mạnh.

Ông Nguyễn Quang Huy cho rằng công khai, minh bạch và tăng cường giám sát dòng tiền ngân sách là những yếu tố quan trọng để mỗi đồng thuế thực sự trở thành một phần của nguồn lực phát triển.