Eo biển Hormuz - tâm điểm rủi ro của thị trường năng lượng toàn cầu

Đối với Tehran, một lựa chọn để trả đũa là phong tỏa eo biển Hormuz – tuyến đường biển huyết mạch của thế giới.

Tuyến đường thủy nằm ở cửa vịnh Ba Tư này là nơi khoảng 1/4 lượng dầu thương mại toàn cầu được vận chuyển bằng đường biển phải đi qua. Nếu Iran ngăn chặn các tàu chở dầu khổng lồ vận chuyển dầu và khí đốt từ Trung Đông đến các thị trường lớn như Trung Quốc, châu Âu và Mỹ, sự gián đoạn này sẽ kích hoạt một đợt tăng giá dầu đột biến và có khả năng gây bất ổn cho nền kinh tế toàn cầu.

*Tầm quan trọng chiến lược của Hormuz

Eo biển Hormuz kết nối vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương. Đây là một tuyến đường thiết yếu cho thương mại dầu mỏ toàn cầu, khi hầu hết các nhà cung cấp năng lượng quanh vịnh Ba Tư không có tuyến đường biển nào khác để xuất khẩu. Theo dữ liệu của hãng tin Bloomberg, các tàu chở dầu đã vận chuyển khoảng 16,7 triệu thùng dầu thô và khí ngưng tụ mỗi ngày qua eo biển này trong năm 2025.

Saudi Arabia (Ả-rập Xê-út), Iraq (I-rắc), Kuwait (Cô-oét), Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và Iran đều vận chuyển dầu qua Hormuz, với phần lớn hàng hóa hướng đến châu Á. Tuyến đường thủy này cũng rất quan trọng đối với thị trường khí tự nhiên hóa lỏng (LNG), khi gần 1/5 nguồn cung LNG của thế giới – chủ yếu từ Qatar (Ca-ta) – đã đi qua kênh này vào năm ngoái.

Tuy nhiên, địa thế của eo biển này lại là một điểm yếu trong trường hợp xảy ra xung đột vũ trang. Eo biển Hormuz dài gần 100 dặm (161 km) và chỉ rộng 21 dặm tại điểm hẹp nhất. Các luồng hàng hải theo mỗi hướng chỉ rộng hai dặm. Độ sâu hạn chế của eo biển khiến tàu thuyền dễ bị tấn công bởi thủy lôi, trong khi vị trí gần đất liền – đặc biệt là Iran – khiến các tàu dễ bị tấn công từ tên lửa bờ biển hoặc bị chặn bởi tàu tuần tra và trực thăng.

*Kịch bản "ác mộng" cho thị trường năng lượng

Chính phủ Iran đã từng tuyên bố trong các giai đoạn căng thẳng địa chính trị trước đây rằng họ có khả năng áp đặt phong tỏa hải quân tại khu vực này. Mặc dù chưa bao giờ thực hiện lời đe dọa đóng cửa hoàn toàn eo biển, Iran có thể gây ra sự gián đoạn nghiêm trọng mà không cần triển khai tàu chiến. Các lựa chọn bao gồm quấy rối tàu thuyền bằng những tàu tuần tra nhỏ, nhanh, hoặc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái.

Bên cạnh đđ, các tàu thuyền hiện đại dễ bị tổn thương trước việc gây nhiễu tín hiệu hệ thống định vị toàn cầu (GPS) — một chiến thuật đang ngày càng bị lợi dụng để làm gián đoạn hoạt động hàng hải. Hàng nghìn tàu thuyền đã bị gián đoạn hoạt động ở và xung quanh eo biển Hormuz trong cuộc xung đột Iran-Israel hồi tháng 6/2025.

Nếu việc di chuyển qua eo biển trở nên nguy hiểm, các tàu có thể chỉ đi theo đoàn dưới sự bảo vệ của hải quân phương Tây, làm chậm lưu thông nhưng không ảnh hưởng đáng kể đến nguồn cung dầu toàn cầu.

Tuy nhiên, nêu khu vực eo biển này đóng cửa hoàn toàn kéo dài, đó sẽ là kịch bản ác mộng cho thị trường năng lượng. Chuyên gia phân tích dầu thô cấp cao Muyu Xu tại công ty cung cấp dữ liệu và phân tích thị trường Kpler Ltd. ước tính hồi tháng 6/2025 rằng nếu Iran chặn eo biển chỉ trong một ngày, giá dầu có thể tăng vọt lên mức 120-150 USD/thùng. Trước cuộc không kích ngày 28/2, giá dầu Brent chuẩn quốc tế trung bình đạt 67 USD/thùng trong năm 2026.

Việc đóng cửa eo biển Hormuz cũng sẽ nhanh chóng ảnh hưởng đến chính nền kinh tế Iran, vì nước này sẽ không thể xuất khẩu dầu mỏ. Sự gián đoạn dòng chảy dầu từ Trung Đông cũng có thể dẫn tới sự lo ngại của các khách hàng mua dầu thô lớn nhất của Iran.

*Bài toán tìm kiếm tuyến đường thay thế

Saudi Arabia xuất khẩu nhiều dầu nhất qua tuyến đường này, nhưng quốc gia Vùng Vịnh có thể chuyển hướng các lô hàng thông qua đường ống Đông-Tây dài 746 dặm chạy xuyên vương quốc đến một cảng đầu cuối trên Biển rồi lại được chuyển lên tàu chở đi. Tuyến đường ống này có khả năng vận chuyển 5 triệu thùng dầu thô mỗi ngày.

Tương tự, UAE cũng có thể lách qua Hormuz ở một mức độ nhất định nhờ đường ống Habshan-Fujairah (có thể vận chuyển 1,5 triệu thùng dầu thô mỗi ngày) chạy từ các mỏ dầu của nước này đến một cảng dọc theo Vịnh Oman.

Iraq có một đường ống chạy qua Thổ Nhĩ Kỳ đến bờ biển Địa Trung Hải và đã được mở lại vào năm ngoái. Nhưng đường ống này chỉ có thể vận chuyển dầu được bơm từ các mỏ ở phía bắc đất nước, vì vậy gần như toàn bộ lượng dầu thô xuất khẩu của Iraq được vận chuyển bằng đường biển từ cảng Basra và đi qua eo biển Hormuz. Kuwait, Qatar và Bahrain không có lựa chọn nào khác ngoài việc vận chuyển dầu của họ qua eo biển Hormuz.

Hoạt động xuất khẩu dầu của Iran cũng phụ thuộc vào eo biển này. Theo dữ liệu theo dõi tàu thuyền do hãng tin Bloomberg tổng hợp, lượng dầu thô từ nước này được vận chuyển qua eo biển Hormuz vào năm 2025 đã đạt mức cao nhất kể từ năm 2018.

* Nhìn lại lịch sử: Điểm nóng chưa bao giờ nguội

Trong cuộc chiến tranh Iran-Iraq hồi thập niên 1980, các cuộc tấn công vào những cơ sở dầu mỏ đã leo thang thành việc cả hai bên tấn công những tàu buôn ở Vịnh Ba Tư. Hải quân Mỹ đã phải hộ tống các tàu Kuwait chở dầu của Iraq qua khu vực vịnh.

Đến năm 2019, các quốc gia bao gồm Anh, Saudi Arabia và Bahrain đã tham gia một liên minh do Mỹ dẫn đầu, nhằm bảo vệ các tuyến đường biển ở Trung Đông vốn đóng vai trò quan trọng đối với hoạt động vận chuyển dầu mỏ. Điều này diễn ra sau một loạt cuộc tấn công vào các tàu và những cơ sở trên bờ mà một số thành viên liên minh đổ lỗi cho Iran.

Từ cuối năm 2023, trọng tâm hoạt động bảo vệ tàu thuyền đã chuyển sang phía Nam Biển Đỏ để đối phó với các cuộc tấn công của lực lượng Houthi ở Yemen (I-ê-men). Trong bối cảnh căng thẳng Mỹ-Iran leo thang, các tàu thuyền đã tăng tốc độ khi đi qua eo biển Hormuz để giảm thiểu thời gian gặp rủi ro, trong khi Mỹ khuyến cáo các tàu treo cờ Mỹ tránh xa vùng biển Iran nhất có thể.

Sự leo thang căng thẳng lần này một lần nữa nhắc nhở thế giới về sự mong manh của chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu. Dù các quốc gia Vùng Vịnh đa phần đã có những phương án dự phòng, nhưng vai trò huyết mạch của eo biển Hormuz vẫn không thể thay thế hoàn toàn. Với việc căng thẳng Mỹ-Iran đã leo thang, eo biển này đang đứng trước nguy cơ trở thành điểm nóng của một cuộc xung đột quy mô lớn, đe dọa sự ổn định của thị trường dầu mỏ và thậm chí là nền kinh tế toàn cầu.