Gắn "hộ chiếu số" cho thép xây dựng để dẹp nạn hàng giả

Bộ Công Thương vừa chính thức ký ban hành Thông tư số 31/2026/TT-BCT ngày 11/6 quy định về truy xuất nguồn gốc đối với sản phẩm, hàng hóa thuộc phạm vi quản lý.

Quyết sách này ra đời đúng vào thời điểm thị trường vật liệu xây dựng đang rung lên hồi chuông báo động về tình trạng thép giả, thép "âm" (thiếu trọng lượng, sai tiêu chuẩn) thâm nhập sâu vào các công trình dân dụng lẫn công nghiệp.

Theo phân tích của nhiều chuyên gia, bước đi này của cơ quan quản lý không đơn thuần là một quy định hành chính, đó còn là một nỗ lực cấp thiết để giành lại "độ bền vững" cho hàng triệu công trình và ngăn chặn nguy cơ mất an toàn, bảo vệ sinh mạng của người dân trước sự vô tâm của những trục lợi thương mại.

Thép được ví như bộ xương nâng đỡ toàn bộ kết cấu của một ngôi nhà. Thế nhưng, nhiều năm qua, báo chí luôn phản ánh những góc khuất của ngành vật liệu xây dựng bởi những thanh thép được tái chế thủ công từ phế liệu, nấu lại với công nghệ lạc hậu, sau đó phù phép dưới nhãn mác của các thương hiệu thép uy tín.

Bằng mắt thường, từ chủ nhà đến những thợ xây lành nghề cũng khó lòng phân biệt được độ sắc nét của logo hay màu xanh xám đặc trưng của thanh thép. Chỉ khi đưa vào máy kéo thử lực, sự thật mới bị phơi bày: thép giả giòn hơn, dễ gãy, cường độ chịu kéo và độ bẻ cong hoàn toàn không đạt chuẩn.

Gắn bó với nghề thi công hơn một thập kỷ, ông Phạm Đăng Hào, chủ thầu xây dựng, đại diện Công ty cổ phần Sao Đỏ FAST chia sẻ, là người trực tiếp chịu trách nhiệm về kết cấu, nỗi sợ lớn nhất của đơn vị xây dựng là mua nhầm thép giả.

Nhiều cơ sở cung cấp giấy tờ xuất xưởng, kẹp chì trông rất chuyên nghiệp, nhưng khi đổ bê tông xong, trần nhà bắt đầu có hiện tượng võng, nứt do thép không chịu được lực kéo.

Căn nhà là tài sản tích cóp cả đời của người dân, nếu chỉ vì trà trộn vài tấn thép rởm mà đánh cược tính mạng của họ thì lương tâm người thầu xây dựng cắn rứt vô cùng.

Doanh nghiệp luôn mong mỏi có một công cụ minh bạch, chỉ cần dùng điện thoại quét mã là biết ngay thanh thép này ra lò ngày nào, do nhà máy nào sản xuất để an tâm thi công.

Đứng trước sự bức thiết của thị trường, Thông tư 31/2026/TT-BCT ra đời như một "tấm lưới lọc" minh bạch dựa trên nền tảng công nghệ số. Điểm cốt lõi của văn bản này là nguyên tắc bắt buộc áp dụng truy xuất nguồn gốc đối với các sản phẩm, hàng hóa có mức độ rủi ro cao thuộc phạm vi quản lý của Bộ Công Thương. Thép xây dựng – mặt hàng tác động trực tiếp đến an toàn chịu lực – đương nhiên nằm trong nhóm cần được giám sát chặt chẽ nhất.

Theo quy định mới, khi thực hiện truy xuất nguồn gốc, doanh nghiệp phải minh bạch hàng loạt thông tin tối thiểu, bao gồm: tên sản phẩm, xuất xứ, hình ảnh, tên và địa chỉ đơn vị sản xuất, kinh doanh.

Đặc biệt, hệ thống phải ghi nhận các sự kiện theo dõi trọng yếu và thời gian diễn ra sự kiện trong chuỗi cung ứng theo tiêu chuẩn quốc gia TCVN 12850 hoặc tiêu chuẩn toàn cầu GS1. Điều này đồng nghĩa với việc "lai lịch" của một lô thép từ khi nấu luyện, cán mác, kiểm định KCS cho đến khi xuất kho đều được ghi nhận bằng dữ liệu số.

Đánh giá về tính kiến tạo của chính sách này, Chuyên gia kinh tế, TS. Lê Đăng Doanh nhận định, việc ứng dụng mã định danh và hệ thống truy xuất dữ liệu là một bước tiến rất dài trong tư duy quản lý. Nó không chỉ cắt đứt đường sống của các xưởng sản xuất thép giả, thép nhái, mà còn tạo ra một môi trường cạnh tranh công bằng.

Điểm đáng khen ngợi là Thông tư đã đưa ra chính sách khuyến khích rất rõ ràng: Sản phẩm tuân thủ tốt sẽ được gắn 'tích xanh' trên bao bì, tài liệu và các nền tảng thương mại điện tử. Dấu tích xanh này chính là 'hộ chiếu số' chứng nhận uy tín, giúp người tiêu dùng và nhà thầu dễ dàng nhận diện và lựa chọn các thương hiệu làm ăn chân chính.

Dù chủ trương mang lại lợi ích to lớn cho xã hội, nhưng dưới lăng kính của những người trực tiếp vận hành sản xuất, hành trình chuyển đổi số này không hề trải hoa hồng. Việc tích hợp dữ liệu truy xuất lên một thanh thép trong môi trường công trường đầy khói bụi, mưa nắng là một thách thức kỹ thuật không nhỏ.

Theo quy định tại Điều 12 của Thông tư, mã truy xuất có thể được thể hiện trên vật mang dữ liệu thông qua các hình thức dán, in, đính, đúc, chạm, khắc hoặc các hình thức phù hợp khác trực tiếp lên bao bì hoặc hàng hóa.

Về mặt hệ thống, doanh nghiệp phải xây dựng, duy trì hệ thống truy xuất nội bộ và thực hiện khai báo, cập nhật thông tin để bảo đảm kết nối, chia sẻ dữ liệu hai chiều với Hệ thống truy xuất nguồn gốc hàng hóa của Bộ Công Thương.

Việc kết nối này được thực hiện thông qua giao diện API (giao diện lập trình ứng dụng) - tập hợp các quy tắc chuẩn kỹ thuật cho phép các phần mềm trao đổi dữ liệu tự động, an toàn và toàn vẹn.

Đại diện một tập đoàn thép hàng đầu tại Việt Nam thẳng thắn chia sẻ những trăn trở trong giai đoạn chuyển giao, doanh nghiệp hoàn toàn ủng hộ định hướng minh bạch hóa của Bộ Công Thương để dẹp bỏ nạn hàng giả đang bào mòn thị phần của doanh nghiệp.

Tuy nhiên, việc nâng cấp toàn bộ hệ thống quản trị nguồn lực ERP (Hệ thống hoạch định nguồn lực doanh nghiệp) để đồng bộ tự động qua API với cơ quan nhà nước đòi hỏi nguồn vốn đầu tư công nghệ khổng lồ.

Cái khó thứ hai nằm ở chuỗi phân phối. Thép thường đi qua nhiều đại lý cấp 1, cấp 2 mới đến tay người dùng. Nếu các đại lý tuyến dưới không hợp tác quét mã và cập nhật luồng đi của hàng hóa, chuỗi truy xuất sẽ bị đứt gãy. Doanh nghiệp cần một khoảng thời gian đủ dài để tái cấu trúc và đào tạo lại toàn bộ chuỗi cung ứng.

Thấu hiểu những áp lực thực tế đó, cơ quan quản lý đã đưa ra một lộ trình thực thi mang tính nhịp nhàng và có tính kế thừa. Dù Thông tư 31 chính thức có hiệu lực thi hành kể từ ngày 1/7/2026, nhưng lộ trình áp dụng được chia làm 2 giai đoạn.

Trong giai đoạn 1 (từ ngày Thông tư có hiệu lực), doanh nghiệp mới chỉ cần thực hiện đăng ký tài khoản, nhận mã định danh và xác thực thông tin đối với sản phẩm.

Phải đến Giai đoạn 2, bắt đầu từ ngày 1/1/2027, các thương nhân mới phải thực hiện đầy đủ việc truy xuất nguồn gốc trước khi đưa sản phẩm, hàng hóa vào lưu thông trên thị trường. Quãng thời gian bước đệm này chính là cơ hội để các nhà máy thép tinh chỉnh công nghệ, chuẩn bị sẵn sàng cho một cuộc chơi mới minh bạch và sòng phẳng hơn.

Mỗi thanh thép tuy vô tri, nhưng khi được "khoác" lên mình một mã số định danh, nó đã mang theo một thông điệp lớn về tính trách nhiệm. Hành trình truy xuất nguồn gốc bằng công nghệ số dù còn nhiều thách thức về mặt chi phí và vận hành, nhưng đó là con đường tất yếu để thanh lọc thị trường vật liệu xây dựng.

Suy cho cùng, sự đầu tư cho tính minh bạch không bao giờ là một khoản chi phí lãng phí, bởi phần thưởng nhận lại chính là sự kiên cố của những công trình và sự bình yên vô giá trong mỗi tổ ấm của người dân.