Giảm thất thoát, tăng giá trị ngành cá tra Đồng bằng sông Cửu Long

Ngày 5/5, tại phường Long Xuyên (tỉnh An Giang), Viện Nghiên cứu Chính sách Nông nghiệp và Sức khoẻ - Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức hội thảo báo cáo kết quả dự án nghiên cứu “Thất thoát thực phẩm trong chuỗi giá trị cá da trơn (cá tra) ở lưu vực sông Mekong” và tham vấn các bên liên quan nhằm đề xuất các giải pháp quan trọng giúp ngành hàng cá tra ở Đồng bằng sông Cửu Long phát triển bền vững.

Phát biểu khai mạc hội thảo, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Võ Tất Thắng, Viện trưởng Viện nghiên cứu chính sách nông nghiệp và sức khỏe, Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh – Chủ nhiệm dự án nghiên cứu cho biết, dự án nghiên cứu “Thất thoát thực phẩm trong chuỗi giá trị cá da trơn (cá tra) ở lưu vực sông Mekong” được Chính phủ Úc tài trợ thông qua Trung tâm Nghiên cứu Nông nghiệp quốc tế Australia (ACIAR-Australian Center for International Agricultural Research) và sự hỗ trợ của Trung tâm Nghiên cứu Phát triển quốc tế của Canada (IDRC) cùng sự sự tham gia của các đối tác nghiên cứu, cơ quan quản lý, doanh nghiệp và cộng đồng thực hành trong ngành hàng cá tra tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Võ Tất Thắng, cá tra là một trong những ngành hàng thủy sản chiến lược của Việt Nam, đặc biệt là vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Ngành cá tra không chỉ đóng góp lớn cho xuất khẩu, việc làm và sinh kế của hàng chục nghìn hộ gia đình, mà còn là một “mắt xích” quan trọng trong hệ thống thực phẩm của khu vực Mekong. Tuy nhiên, cùng với những thành tựu lớn, ngành hàng cá tra của Việt Nam cũng đang đối mặt với nhiều thách thức từ biến động giá cả, áp lực tiêu chuẩn quốc tế, chi phí đầu vào tăng, rủi ro dịch bệnh, biến đổi khí hậu, yêu cầu truy xuất nguồn gốc, yêu cầu phát triển xanh, đặc biệt là vấn đề thất thoát, lãng phí trong chuỗi giá trị.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Võ Tất Thắng cho rằng, trong nhiều năm qua, khi nói đến nâng cao hiệu quả ngành hàng cá tra, chúng ta thường chú ý nhiều đến sản lượng, năng suất, thị trường xuất khẩu hoặc giá bán. Những yếu tố này rất quan trọng. Tuy nhiên, vấn đề thất thoát trong toàn bộ chuỗi giá trị ngành hàng cá tra, từ con giống, nuôi thương phẩm, thu hoạch, vận chuyển, chế biến đến phân phối,… ít được quan tâm, những ảnh hưởng trực tiếp đến lợi thế cạnh tranh, lợi nhuận của từng hộ nuôi và doanh nghiệp xuất khẩu.

“Thất thoát không chỉ là câu chuyện mất đi một phần sản phẩm. Thất thoát đồng nghĩa với mất thức ăn, mất con giống, mất công lao động, mất chi phí điện nước, mất cơ hội thu nhập, mất chất lượng sản phẩm, và trong nhiều trường hợp là mất khả năng cạnh tranh của cả chuỗi giá trị. Nếu giảm được thất thoát, chúng ta không chỉ tăng hiệu quả kinh tế, mà còn cải thiện sinh kế, giảm áp lực môi trường và tăng tính bền vững của ngành hàng cá tra”- Phó Giáo sư, Tiến sĩ Võ Tất Thắng nhấn mạnh.

Với cách tiếp cận tích hợp, các kết quả bước đầu của dự án nghiên cứu “Thất thoát thực phẩm trong chuỗi giá trị cá da trơn (cá tra) ở lưu vực sông Mekong” cho thấy thất thoát xảy ra ở nhiều khâu, với tính chất thất thoát khác nhau. Ở giai đoạn sản xuất, hiệu quả kỹ thuật còn thấp và thất thoát thực tế trong quá trình nuôi lên tới 30–50%. Đặc biệt, các thách thức về môi trường rất nghiêm trọng, tác động kết hợp của độ pH nước thấp và độ mặn cao khiến tỷ lệ cá chết lên đến 80%. Các bệnh do vi khuẩn cũng gây ra thiệt hại kinh tế lớn cho nông dân.

Trong khi đó, chế biến là giai đoạn có nhiều tổn thất nhất. Không đơn thuần là hao hụt nguyên liệu thô (cá tra thương phẩm), mà còn là câu chuyện về giá trị gia tăng, tận dụng phụ phẩm, tiêu chuẩn chất lượng và khả năng chuyển từ mô hình cạnh tranh bằng chi phí thấp sang mô hình tạo giá trị cao hơn,…

Đồng tình với nhận định trên, Thạc sĩ Trịnh Thị Lan, Bộ Môn Thủy sản - Trường Đại học An Giang (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh), Điều phối của dự án tại Việt Nam khẳng định, dự án được Bộ Giáo dục và Đào tạo phê duyệt thực hiện nhằm nâng cao nhận thức về thất thoát và lãng phí thực phẩm, từ đó tạo điều kiện thu hút đầu tư của khu vực tư nhân trong việc giảm thất thoát, lãng phí thực phẩm đối với ngành cá tra ở lưu vực sông Mekong của Việt Nam. Thời gian thực hiện dự án trong vòng 3 năm, từ ngày 1/4/2023 đến ngày 30/6/2026.

Dự án kỳ vọng sẽ mang đến những giá trị thiết thực cho các đối tượng được thụ hưởng gồm ngành công nghiệp cá tra, nông dân, các hiệp hội…  Thông qua việc tìm hiểu các thất thoát và lãng phí thực phẩm trong chuỗi giá trị cá tra, người nông dân và những bên tham gia trong lĩnh vực này sẽ có khả năng đưa ra giải pháp tăng năng suất, sản lượng, đồng thời giảm thiểu thất thoát thực phẩm ở các giai đoạn sau thu hoạch, giúp tăng khả năng cạnh tranh của chuỗi giá trị ngành hàng cá tra của Việt Nam.

Chia sẻ phản biện dự án tại hội thảo, Tiến sĩ Nguyễn Văn Nguyện, Giám đốc Trung tâm Apotec - Viện Khoa học Thuỷ sản Việt nam cho rằng, ngành cá tra Việt Nam đã phát triển mạnh trong hơn hai thập kỷ qua và trở thành một trong những ngành xuất khẩu chủ lực. Năm 2025, diện tích nuôi cá tra đạt khoảng 5.500ha, sản lượng khoảng 1,74 triệu tấn, kim ngạch xuất khẩu hơn 2,2 tỷ USD, tiếp tục khẳng định vai trò quan trọng của cá tra trong thủy sản nước ngọt Việt Nam.

Tuy nhiên, sự phát triển nhanh của ngành cũng kéo theo lượng phụ phẩm rất lớn từ chế biến. Với sản lượng trên 1 triệu tấn cá nguyên liệu mỗi năm, lượng phụ phẩm phát sinh ước đạt 700.000-900.000 tấn/năm. Nếu khai thác đúng hướng, đây là nguồn nguyên liệu có giá trị rất cao.

Tiến sĩ Nguyễn Văn Nguyện cho biết, các nhóm phụ phẩm như đầu, xương, vây, đuôi, thịt vụn, mỡ cá, da cá, nội tạng cá tra,…đều có thể trở thành nguyên liệu đầu vào cho công nghiệp thực phẩm, dược phẩm, mỹ phẩm, thức ăn chăn nuôi và nông nghiệp hữu cơ.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Văn Nguyện, hướng đi tất yếu của ngành cá tra là chuyển từ sản lượng sang nâng cao chất lượng và chế biến sâu, phát triển các sản phẩm giá trị gia tăng theo mô hình kinh tế tuần hoàn.

Để nâng cao giá trị cho con cá tra, Tiến sĩ Nguyễn Văn Nguyện nhấn mạnh, các doanh nghiệp cần đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ để chế biến sâu và bảo quản hiện đại. Đồng thời, cần quan tâm đến việc phát triển lực lượng lao động thế hệ kế tiếp có kỹ năng, nhằm đảm bảo sự kế thừa và phát triển lâu dài của ngành hàng cá tra.

Trong khuôn khổ hội thảo đã diễn ra 2 phiên, gồm: Báo cáo kết quả dự án nghiên cứu “Thất thoát thực phẩm trong chuỗi giá trị cá da trơn (cá tra) ở lưu vực sông Mekong” và tham vấn, trao đổi với các bên liên quan về không gian, giải pháp cho ngành hàng cá tra Việt Nam trong thời gian tới.