Giữ hồn thượng võ nơi sân vật Đền Trúc Lâm

Không chỉ là giải đấu đầu Xuân, Giải “Vật dân tộc” xã Vật Lại (Hà Nội) khai mạc sáng 25/2 còn là không gian tái hiện ký ức lịch sử, hun đúc tinh thần thượng võ và khẳng định sức sống bền bỉ của một di sản văn hóa cộng đồng giữa nhịp sống đương đại.

Sáng mùng 9 tháng Giêng, khi tiết Xuân còn vương hơi sương mỏng trên mặt hồ đình Đồng Bảng, tiếng trống khai hội vang lên từ sân vật Đền Trúc Lâm, mở màn cho Giải “Vật dân tộc” năm 2026. Trong dòng chảy lễ hội đầu năm của Thủ đô, sới vật nơi đây không đơn thuần là nơi tranh tài thể lực mà là “không gian văn hóa sống” - nơi lịch sử, tín ngưỡng và tinh thần cộng đồng giao hòa. Từ nhiều năm nay, giải vật ở Vật Lại đã trở thành điểm nhấn văn hóa thường niên, gắn liền với lễ hội truyền thống Đền Trúc Lâm - di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.

*Di tích thiêng và mạch nguồn lịch sử

Đền Trúc Lâm ở thôn Đồng Bảng, xã Vật Lại là nơi thờ Lân Hổ Hầu Đô Thống Đại Vương - Phùng Lân Hổ, vị tướng trẻ tài đức vẹn toàn thời Trần, người có công giúp triều đình đánh tan quân Nguyên - Mông lần thứ nhất (1257-1258). Trong tâm thức người dân địa phương, Đức Thánh Lân Hổ không chỉ là nhân vật lịch sử mà còn là biểu tượng của tinh thần yêu nước, ý chí quật cường và khí phách anh hùng.

Được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia từ năm 1990, Đền Trúc Lâm là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng Đồng Bảng. Mỗi mùa Xuân về, lễ hội Đền Trúc Lâm là dịp để con cháu tri ân tiền nhân, ôn lại truyền thống và cũng là thời điểm sới vật được mở.

Trong lời khai hội Xuân Bính Ngọ 2026, ông Nguyễn Đức Nghĩa, Phó Chủ tịch UBND xã Vật Lại nhấn mạnh, việc duy trì giải vật thường niên tại Đền Trúc Lâm không chỉ nhằm tạo sân chơi cho thanh niên địa phương mà còn góp phần giáo dục truyền thống, nâng cao ý thức trách nhiệm trong bảo tồn, gìn giữ di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Thông qua giải đấu, địa phương mong muốn khơi dậy niềm tự hào, tăng cường đoàn kết cộng đồng, tạo khí thế thi đua lao động, học tập và xây dựng quê hương Vật Lại ngày càng giàu đẹp, văn minh.

“Giữ được sới vật là giữ được một phần hồn cốt của làng. Khi người dân còn háo hức chờ tiếng trống khai hội, còn tự nguyện ra sới thi đấu, còn truyền lại cho con cháu tinh thần thượng võ thì di sản ấy sẽ còn sống mãi”, ông Nghĩa chia sẻ.

*Lò vật Đồng Bảng - nơi giữ lửa truyền thống

Tại Đồng Bảng, vật không chỉ là môn thể thao dân gian mà còn là một phần nghi lễ, hình thức sinh hoạt văn hóa gắn với đình làng, tế Thánh, phương thức rèn luyện thể lực và ý chí, biểu tượng của trung thực, cao thượng và nhân văn.

Sới vật được se đài trong vòng tròn đường kính 9m. Các đô vật cởi trần, đóng khố - trang phục truyền thống do Ban Tổ chức chuẩn bị - bước ra sới trong tiếng trống rộn rã. Luật thi đấu giữ nguyên tinh thần cổ truyền: Bốc nổi đối phương khỏi mặt đất hoặc quật ngã ngửa hai vai chạm thảm cùng lúc là thắng; thi đấu hai hiệp chính, có hiệp phụ nếu cần; xử lý nghiêm hành vi thi đấu tiêu cực.

Thể thức “khảo lèo” - thắng một trận liên tiếp để vào tranh giải chính thức không chỉ tạo kịch tính mà còn đòi hỏi bản lĩnh bền bỉ của đô vật. Để giành giải Nhất, Nhì, Ba, vận động viên phải thắng liên tiếp ba trận. Tinh thần thượng võ được đặt lên hàng đầu: trung thực, tôn trọng trọng tài, tôn trọng đối thủ.

Giải năm nay gồm hai nội dung: Thanh niên nam, nữ trong xã và nội dung mở rộng dành cho vận động viên trong và ngoài địa phương. Cơ cấu giải thưởng với 2 giải Nhất (5 triệu đồng/giải), 2 giải Nhì (3 triệu đồng/giải), 2 giải Ba (2 triệu đồng/giải) và các giải khảo lèo mang tính khích lệ nhưng giá trị cốt lõi vẫn là niềm tự hào được đứng trên sới vật quê hương. Trải qua những biến động của lịch sử, có thời điểm phong trào vật ở Đồng Bảng đứng trước nguy cơ mai một. Nhưng bằng niềm đam mê và trách nhiệm với quê hương, các lão đô vẫn bền bỉ lưu giữ, truyền dạy kỹ thuật, nghi thức, đạo đức sới vật.

Từ thế hệ các lão đô như, Trần Văn Duyên, Trần Văn Phận, Trần Văn Do, Phùng Văn Thán… đến lão đô Chu Quý Trang với 5 năm liên tiếp giành huy chương vàng miền Bắc (1969-1974), rồi các đô vật như, Phùng Kim Minh - huy chương vàng toàn quốc năm 1984, hay lớp vận động viên trẻ như, Chu Văn Bình, Chu Văn Hướng - huy chương vàng giải trẻ Đông Nam Á năm 2019 tại Thái Lan… minh chứng cho sức sống bền bỉ của lò vật Đồng Bảng.

Ngày nay, Câu lạc bộ vật truyền thống thôn Đồng Bảng là lực lượng nòng cốt trong công tác chuyên môn: Từ huấn luyện, tuyển chọn vận động viên đến duy trì nghi thức cổ truyền. Lò vật tại Đền Trúc Lâm vẫn đều đặn hoạt động, trở thành “trường học” rèn luyện ý chí cho lớp trẻ.

Theo lãnh đạo xã Vật Lại, việc duy trì giải vật thường niên không chỉ nhằm tạo sân chơi thể thao mà còn là giải pháp thiết thực bảo tồn di sản phi vật thể.

*Bảo tồn di sản từ cộng đồng

Một điểm đáng chú ý trong cách tổ chức giải là sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị cơ sở. Trong đó, Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã thực hiện tham mưu công tác chuyên môn; Ban xây dựng Đảng và Mặt trận Tổ quốc triển khai các nội dung tuyên truyền, quảng bá; Công an xã xây dựng phương án đảm bảo an ninh trật tự; Trạm Y tế bố trí cán bộ ứng trực; các thôn chủ động huy động lực lượng tham gia... Kinh phí tổ chức được lấy từ nguồn ngân sách Nhà nước và xã hội hóa, thể hiện một mô hình bảo tồn văn hóa dựa vào cộng đồng. Người dân không chỉ là khán giả mà là chủ thể gìn giữ và tái tạo giá trị văn hóa.

Giữa bối cảnh đô thị hóa và sự thay đổi nhanh chóng của đời sống xã hội, những không gian như sân vật Đền Trúc Lâm là minh chứng rằng, di sản không chỉ nằm trong bảo tàng mà sống trong sinh hoạt thường nhật của cộng đồng. Sự gắn kết giữa lễ hội - tín ngưỡng - thể thao truyền thống tạo nên cấu trúc văn hóa bền vững.

Giải “Vật dân tộc” năm 2026 không chỉ là sự kiện của riêng xã Vật Lại. Trong chiến lược phát triển thể dục, thể thao và bảo tồn di sản văn hóa của Hà Nội, những giải đấu như vậy góp phần làm giàu bản sắc văn hóa Thủ đô.

Ông Nguyễn Đức Nghĩa, Phó Chủ tịch UBND xã Vật Lại nhận định, vật không chỉ là một môn thể thao mà còn là phương thức hun đúc tinh thần tự tôn dân tộc. Trải qua những biến động của lịch sử, có lúc môn vật tưởng chừng mai một, nhưng các lão đô trong làng vẫn bền bỉ lưu giữ, truyền dạy bằng niềm đam mê và trách nhiệm với quê hương.

Khi tiếng trống sới vật vang lên giữa mùa Xuân, đó là nhịp đập của một truyền thống đang được tiếp nối. Những cú quật, những thế bốc nổi không chỉ thể hiện sức mạnh cơ bắp mà còn là sự khẳng định rằng, trong dòng chảy hiện đại, hồn cốt văn hóa dân tộc vẫn được gìn giữ bằng niềm tin, sự chung tay và lòng tự hào của cộng đồng.

Giữa không gian đậm chất truyền thống của Đền Trúc Lâm, sới vật Đồng Bảng trở thành biểu tượng của sự giao thoa giữa quá khứ và hiện tại. Và mỗi mùa Xuân, khi người dân lại quây quần bên sới vật, di sản ấy thêm một lần được làm mới - không phải bằng sự thay đổi hình thức mà bằng sự tiếp nối bền bỉ của tinh thần thượng võ, nghĩa khí và lòng yêu quê hương./.