Giữ mạch sông nước trong phát triển đô thị Thành phố Hồ Chí Minh

Trong quá trình đô thị hóa nhanh, việc nhận diện, bảo tồn các giá trị di sản sông nước, đồng thời đưa những giá trị này trở lại đời sống đương đại đang đặt ra yêu cầu về một cách tiếp cận hài hòa giữa bảo tồn và phát triển.

Đây là vấn đề được các nhà nghiên cứu, chuyên gia văn hóa trao đổi tại tọa đàm "Đô thị sông nước Thành phố Hồ Chí Minh – Giá trị di sản và phát triển bền vững", diễn ra sáng 15/9, tại Bảo tàng Lịch sử Thành phố.

Tọa đàm mở rộng cách nhìn về di sản sông nước, không chỉ gồm dòng sông, kênh rạch hay cảnh quan tự nhiên mà còn là dấu tích lịch sử, không gian cư trú, sinh kế, ký ức cộng đồng và những giá trị văn hóa hình thành qua quá trình con người sống cùng sông nước. Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu, Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh, cấu trúc sông nước không chỉ quy định điều kiện tự nhiên mà còn ảnh hưởng đến tổ chức không gian đô thị, phân bố dân cư, hệ thống bến cảng và vùng đệm sinh thái. Từ khi hình thành, Sài Gòn - Gia Định đã là một đô thị sông nước, hướng biển và kết nối.

Dấu ấn ấy thể hiện trong hệ thống đình, chùa, miếu hướng ra sông; các làng nghề hình thành ven thủy lộ; những ngôi chợ gắn với bến sông, kênh rạch; khu cư trú ven và trên mặt nước. Ký ức về bến sông, ghe thuyền, chợ ven sông và lối sống "trên bến dưới thuyền" trở thành một phần bản sắc đô thị. Tuy nhiên, khi kênh rạch và những không gian sinh hoạt này dần biến mất, không chỉ cảnh quan vật chất mà ký ức cộng đồng cũng đứng trước nguy cơ đứt gãy.

Từ góc nhìn khảo cổ học, Tiến sĩ Hoàng Anh Tuấn, nguyên Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, dưới lòng đô thị Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay còn lưu giữ nhiều dấu tích quan trọng gắn với lịch sử sông nước. Ông dẫn chứng, trong quá trình chỉnh trang đường Nguyễn Huệ, các nhà nghiên cứu từng phát hiện nhiều cọc gỗ lớn dưới lòng đất. Nguyễn Huệ trước đây vốn là một con kênh thông với sông Sài Gòn trước khi được lấp để hình thành đường phố. Những phát hiện tại khu vực Nguyễn Huệ và vùng phụ cận cũng cho thấy dấu tích của hoạt động cư trú, giao thương gắn với thành Gia Định. Theo Tiến sĩ Hoàng Anh Tuấn, những dấu tích nằm dưới lòng đất đặt ra bài toán không đơn giản trong quá trình đô thị hóa - Phát triển Thành phố thế nào để vẫn có thể nhận diện và bảo tồn những lớp di sản của đô thị.

Một vấn đề khác được Tiến sĩ Hoàng Anh Tuấn lưu ý là sự mai một của chợ nổi và đời sống thương hồ. Sự phát triển mạnh của giao thông đường bộ khiến hình thức giao thương trên sông ngày càng thu hẹp; thế hệ sau của các gia đình thương hồ cũng không còn lựa chọn cuộc sống trên ghe thuyền như trước. Vì vậy, bảo tồn không có nghĩa duy trì nguyên trạng một phương thức sinh hoạt khi điều kiện kinh tế - xã hội đã thay đổi, mà cần tìm cách giữ những giá trị đặc trưng trong sự dung hòa với đời sống đương đại.

Từ thực tiễn hoạt động của Bảo tàng Áo Dài, Giám đốc Huỳnh Ngọc Vân cho rằng, di sản sông nước còn có thể được gìn giữ từ những hoạt động rất cụ thể trong cộng đồng. Bảo tàng đã tổ chức truyền dạy nghề thắt lá dừa, giữ một số món ăn gắn với cư dân ven sông, tổ chức trò chơi dân gian, chèo ghe, trình diễn Đờn ca tài tử, hát ru, võ cổ truyền và tái hiện những không gian, vật dụng gắn với đời sống vùng sông nước.

Bà Huỳnh Ngọc Vân cũng đề xuất tại những địa phương còn lợi thế ven sông có thể nghiên cứu trưng bày các loại ghe, thuyền từng lưu thông trên sông Sài Gòn, sông Đồng Nai, từ đó hình thành không gian trải nghiệm trên mặt nước. Theo bà, điều quan trọng là giúp thế hệ trẻ không chỉ "biết" về di sản qua sách vở mà còn có thể trực tiếp nhìn thấy, trải nghiệm và hiểu đời sống của cư dân từng gắn với sông nước.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và áp lực phát triển ngày càng lớn, việc phục hồi cấu trúc sông nước không chỉ là câu chuyện gìn giữ ký ức. Đó còn là một định hướng để Thành phố Hồ Chí Minh phát triển bền vững, giữ được mối liên hệ giữa đô thị hiện đại với nền tảng lịch sử - văn hóa đã tạo nên bản sắc của chính mình.