Giữa miền sông nước, 90% nông sản miền Tây phải lên TP. HCM để xuất khẩu?

Các chính sách ưu đãi hiện hành chưa đủ sức thu hút những dự án logistics quy mô lớn, trong khi vùng vẫn thiếu các trung tâm logistics hiện đại, hệ thống kho lạnh tập trung và các nhà đầu tư chiến lược có khả năng dẫn dắt thị trường. Đây được xem là một trong những điểm nghẽn cần sớm được tháo gỡ để hiện thực hóa mục tiêu tối ưu hóa chuỗi giá trị logistics cho vùng.

Kiến tạo hệ sinh thái dịch vụ tích hợp toàn diện

Theo ông Nguyễn Đức Bình, Tổng Thư ký Hiệp hội Logistics Việt Nam (VLA), việc ban hành cơ chế đặc thù cho Cần Thơ thực chất là sự đầu tư chiến lược cho chuỗi giá trị nông - thủy sản của toàn vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Hiện nay, nông sản trong vùng dù có sản lượng lớn nhưng giá trị gia tăng bị bào mòn bởi chi phí vận tải tăng cao. Các chính sách ưu đãi mang tính đại trà hiện tại không đủ sức hấp dẫn đối với các dự án quy mô lớn, vốn đòi hỏi tổng vốn đầu tư cao và quỹ đất sạch tập trung. Vùng đang thiếu hụt một hệ sinh thái logistics đồng bộ và vắng bóng các nhà đầu tư chiến lược.

Thực tế, dù Đồng bằng sông Cửu Long đóng góp trên 50% sản lượng lúa gạo cả nước, mang lại thặng dư thương mại đạt 11,8 tỷ USD vào năm 2024, thế nhưng năng lực logistics nội vùng lại bộc lộ nhiều điểm yếu. Có đến 90% dòng hàng hóa xuất khẩu bắt buộc phải di chuyển bằng đường bộ để tiếp cận cụm cảng tại Thành phố Hồ Chí Minh và Cái Mép – Thị Vải. Tình trạng này khiến chi phí logistics chiếm tới 30% trong giá thành sản phẩm, làm suy giảm sức cạnh tranh. Thêm vào đó, mạng lưới doanh nghiệp logistics tại đây chỉ chiếm 7% cả nước; trong đó 42% là doanh nghiệp siêu nhỏ và tỷ lệ thu hút vốn FDI logistics chỉ đạt 3%.

Để giải quyết triệt để, ông Bình đề xuất thành phố cần chủ động chuẩn bị quỹ đất sạch quy mô lớn gắn liền với bến cảng, sân bay để giảm rủi ro ban đầu cho nhà đầu tư. Các ưu đãi tài chính mới phải đi kèm điều kiện nghiêm ngặt về cam kết công nghệ số và logistics xanh. Ngân sách nhà nước cần tập trung vào hạ tầng ngoài hàng rào và cung cấp tín dụng ưu đãi cho phương tiện sạch. Khai phóng tuyến đường thủy nội địa qua mô hình container "Mekong Express" kết nối đi Cái Mép giúp tiết kiệm chi phí gấp 2,6 lần so với đường bộ.

Đồng thời, thành phố cần thí điểm cơ chế một cửa chuyên biệt để xử lý nhanh thủ tục hành chính, tháo gỡ e ngại của các tập đoàn 3PL và 4PL quốc tế (3PL là doanh nghiệp trực tiếp vận chuyển, lưu kho, giao nhận hàng hóa; còn 4PL là đơn vị tổ chức, điều phối toàn bộ chuỗi logistics).

Bổ sung cho các góc nhìn chính sách trên, ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) nhận định, thị trường thế giới hiện còn nhiều biến động do các thay đổi địa chính trị gây đứt gãy dòng chảy hàng hóa. Trong bối cảnh xu hướng dịch chuyển sang logistics xanh và chuyển đổi số trở thành yêu cầu cạnh tranh bắt buộc, cam kết Net Zero của Mỹ, EU đòi hỏi toàn bộ chuỗi cung ứng phải kiểm soát nghiêm ngặt phát thải carbon. Sự bùng nổ của thương mại điện tử xuyên biên giới cũng thúc đẩy nhu cầu giao hàng chặng cuối trong vài giờ, dẫn tới việc áp dụng các công nghệ như drone và robot tự hành.

Nhìn vào thực tế trong nước, ông Hải chỉ ra rằng dù ngành logistics Việt Nam đạt tốc độ tăng trưởng ấn tượng từ 14 - 16% mỗi năm nhưng chi phí vận hành vẫn rất cao, chiếm khoảng 16,5% GDP so với mức thế giới là 11,6% GDP. Nguyên nhân cốt lõi xuất phát từ sự mất cân đối giữa các phương thức vận tải, hạ tầng chưa đồng bộ và doanh nghiệp đa phần quy mô nhỏ. Riêng với vùng Đồng bằng sông Cửu Long, hạ tầng vật lý đang thiếu hệ thống kho lạnh quy mô lớn, thiếu trung tâm kiểm định và chiếu xạ quốc tế.

Trước thực trạng đó, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành theo Quyết định số 2229/QĐ-TTg, định hướng chiến lược là xây dựng thành phố Cần Thơ trở thành một Trung tâm dịch vụ logistics quốc tế hiện đại. Hai dự án trọng điểm cần ưu tiên triển khai là Trung tâm logistics Cái Răng kết nối đa phương thức và Trung tâm liên kết sản xuất, chế biến, tiêu thụ nông sản Bình Thủy – Ô Môn tạo thành chuỗi dịch vụ khép kín “một điểm dừng” từ thu mua đến đóng gói xuất khẩu trực tiếp. Ông Hải đề xuất, thành phố cần thực hiện đồng bộ bốn nhóm giải pháp ưu tiên bao gồm hoàn thiện thể chế chính sách đặc thù, đầu tư hạ tầng kết nối, đẩy mạnh liên kết vùng và phát triển thị trường tiêu thụ dịch vụ.

Định hình mô hình trung tâm dịch vụ quốc tế hiện đại

Theo Sở Tài chính thành phố Cần Thơ, trên địa bàn đã hình thành mạng lưới 6 trung tâm logistics với tổng diện tích 125,49 ha, tổng vốn đầu tư khoảng 7.005 tỷ đồng; trong đó có 4 trung tâm đang hoạt động và 2 trung tâm đang được triển khai xây dựng.

Các trung tâm logistics tập trung chủ yếu tại khu vực Châu Thành, gồm Khu dịch vụ hàng hải - Cảng biển Hậu Giang, Cảng và Trung tâm logistics Mekong, Trung tâm logistics Nông sản xuất khẩu Hậu Giang và Trung tâm logistics của Công ty TNHH Number One Hậu Giang. Bên cạnh đó, Trung tâm Cold Storage Logistics Hậu Giang và Tổng kho phân phối Mekong đang được đầu tư xây dựng nhằm tăng năng lực lưu trữ, phân phối hàng hóa cho khu vực.

Tuy nhiên, hệ thống logistics hiện vẫn còn phân tán, thiếu tính kết nối đồng bộ; hạ tầng hậu cảng chưa đáp ứng yêu cầu phát triển khiến cụm cảng biển loại I mới khai thác khoảng 58% công suất, trong khi hơn 85% hàng hóa xuất nhập khẩu của vùng vẫn phải trung chuyển qua các đầu mối ở khu vực Đông Nam Bộ.

Theo Tiến sĩ Bùi Bá Nghiêm, chuyên viên cao cấp của Bộ Công Thương, kết quả áp dụng Bộ chỉ số đánh giá ILHI để chấm điểm thực trạng Cần Thơ giai đoạn 2021–2025 đạt 51/100 điểm, xếp ở cấp độ Trung tâm logistics vùng đang hình thành. Khoảng cách phát triển so với chuẩn mực quốc tế còn thiếu 49 điểm, tập trung chủ yếu tại các lĩnh vực hiệu năng vận hành chuỗi cung ứng, dịch vụ giá trị gia tăng và năng lực số, xanh.

Để thu hẹp khoảng cách này, Tiến sĩ Bùi Bá Nghiêm đề xuất lộ trình phát triển cụ thể chia làm các giai đoạn hướng đến năm 2035. Trong giai đoạn 2026–2030, thành phố cần dồn lực kéo giảm chi phí logistics nông, thủy sản xuống dưới 20% giá thành sản phẩm và nâng tỷ lệ giao hàng đúng hạn lên trên 95%. Các nhiệm vụ trọng tâm bao gồm hoàn thiện việc khai thác các tuyến cao tốc, nâng cấp Trung tâm logistics Cái Cui lên quy mô 100 ha, triển khai Trung tâm logistics hàng không diện tích 100 ha gắn với sân bay Cần Thơ và xây dựng nền tảng dữ liệu Mekong Logistics Data Hub.

Hướng tới giai đoạn 2030–2035, Cần Thơ cần nâng chỉ số ILHI đạt từ 81 đến 90 điểm để chính thức đạt chuẩn mô hình trung tâm logistics tích hợp (ILHM) quốc tế, trở thành đầu mối xuyên biên giới kết nối hành lang kinh tế tiểu vùng Mekong. Các chỉ tiêu KPI đặt mục tiêu diện tích trung tâm tập trung đạt trên 500 ha, công suất kho lạnh đạt tối thiểu 600.000 pallet, tỷ lệ chứng từ điện tử đạt 100% và trên 80% lao động ngành được đào tạo chuyên môn bài bản.

Đồng tình với các đề xuất chiến lược của các chuyên gia, ông Lê Công Lý, Phó Chủ tịch Thường trực UBND thành phố Cần Thơ khẳng định, dịch vụ logistics phải được nhìn nhận đúng đắn là "hạ tầng mềm" của nền kinh tế, phản ánh năng lực tổ chức đồng bộ các dòng chảy hàng hóa, dòng dữ liệu thương mại và dòng giá trị toàn vùng. Sau khi thực hiện sáp nhập đơn vị hành chính, Cần Thơ hiện sở hữu không gian phát triển rộng lớn hơn, nguồn lực phong phú và điều kiện thuận lợi để phát huy vai trò nhạc trưởng.

Tuy nhiên, lãnh đạo thành phố cũng thẳng thắn nhìn nhận những điểm nghẽn cố hữu như chi phí logistics còn cao, doanh nghiệp nội địa quy mô nhỏ lẻ và sự liên kết vùng chưa thực chất. Ông Lê Công Lý nhấn mạnh, thành phố cam kết kiên quyết chuyển dịch mạnh mẽ từ tư duy "quản lý từng dự án đơn lẻ" sang tư duy "kiến tạo một hệ sinh thái logistics vùng tích hợp toàn diện".

Theo ông Lê Công Lý, Cần Thơ xác định logistics nông nghiệp và chuỗi lạnh chính là "đề bài riêng" có tính chất quyết định đối với sự hưng thịnh của kinh tế vùng. Do đó, thành phố sẽ tập trung kêu gọi đầu tư hệ thống kho lạnh quy mô lớn, trung tâm kiểm định chuyên ngành và cơ sở chiếu xạ tại chỗ để sản phẩm được xử lý trọn gói ngay trung tâm vùng trước khi xuất khẩu trực tiếp.

Thành phố kiên quyết không quy hoạch theo tư duy manh mún, cục bộ, mà phải hình thành một mạng lưới đa cực gắn với cả cảng Cái Cui, Thốt Nốt, sân bay quốc tế Cần Thơ và kết nối với hành lang hướng ra cảng biển nước sâu Trần Đề trong tương lai.