Gỡ “điểm nghẽn” vốn thúc đẩy hợp tác xã phát triển

Dù được xác định là một trong những trụ cột quan trọng của khu vực kinh tế tập thể, nhiều hợp tác xã tại TP. Hồ Chí Minh đang rơi vào tình trạng “khát vốn”, “chậm lớn”, hoạt động cầm chừng và bỏ lỡ không ít cơ hội phát triển. Nguồn lực tài chính được xem là “chìa khóa” mở rộng sản xuất, lại đang trở thành rào cản lớn nhất đối với các hợp tác xã.

Bỏ lỡ cơ hội vì thiếu vốn

Tại Hợp tác xã chăn nuôi dê Đa Phước (TP. Hồ Chí Minh), mỗi ngày khoảng 2.000 sản phẩm từ sữa dê được cung cấp ra thị trường. Không chỉ đạt chứng nhận OCOP 3 sao, sản phẩm còn đảm bảo chất lượng, đáp ứng nhu cầu thị trường, nhờ mô hình sản xuất công nghệ cao, ứng dụng kinh tế tuần hoàn vào sản xuất. Dù đã đầu tư bài bản, có kinh nghiệm sản xuất và phát triển thị trường, nhưng đến nay, hợp tác xã vẫn dừng lại ở quy mô đàn 200 con, khó mở rộng vì thiếu vốn.

“Hợp tác xã đã có đầy đủ từ mô hình trang trại, quy trình sản xuất cho đến lượng khách hàng ổn định, thương hiệu trên thị trường. Đã có nhiều hệ thống bán lẻ hiện đại đặt vấn đề tiêu thụ sản phẩm sữa dê nhưng chúng tôi từ chối, vì không đủ vốn. Để đáp ứng, chúng tôi cần tăng gấp đôi quy mô đàn, nguồn vốn dự kiến trên dưới 1 tỷ đồng, vượt quá khả năng của hợp tác xã. Trong khi đó, việc tiếp cận các kênh vốn như ngân hàng hay tổ chức tín dụng không phải dễ”, ông Lê Minh Hải, Giám đốc Hợp tác xã chăn nuôi dê Đa Phước cho biết.

Tương tự, Hợp tác xã Sản xuất, Thương mại, Dịch vụ Rau Sạch GAP (RASAFOOD) nhiều năm nay cũng chật vật tìm phương án mở rộng sản xuất. Theo đó, hiện hợp tác xã đang canh tác khoảng 2 ha rau sạch, cung ứng cho các siêu thị và bán tại cửa hàng giới thiệu sản phẩm. Nhờ quy trình canh tác đạt chuẩn, sản xuất theo xu hướng hữu cơ nên chất lượng và giá cả sản phẩm luôn ổn định, nhu cầu thị trường từ đó cũng tăng lên. Tuy nhiên, do thiếu vốn, hợp tác xã phải chọn đường vòng.

“Chúng tôi nhận được nhiều yêu cầu đặt hàng hay tăng sản lượng từ các đối tác hiện có. Tuy nhiên, với quy mô 2 ha, dù chủ động điều chỉnh tăng mùa vụ, cũng không thể đáp ứng thị trường. Hợp tác xã muốn đầu tư canh tác cây ăn trái hay làm các mô hình nông nghiệp công nghệ cao, nhưng vốn tự có chỉ đáp ứng 50%, nên chỉ đầu tư được nhưng mô hình nhỏ. Vì vậy rất mong muốn tiếp cận vốn để đầu tư phát triển nông nghiệp công nghệ cao, để không bỏ lỡ cơ hội từ thị trường”, ông Mai Văn Khánh, Giám đốc Hợp tác xã Sản xuất, Thương mại, Dịch vụ Rau Sạch GAP cho biết.

Có đầu ra, có đối tác, nhưng không đầu tư, mở rộng, thì mọi kế hoạch chỉ nằm trên giấy, là thực trạng của rất nhiều hợp tác xã trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh. “Nghẽn vốn” không chỉ khiến hợp tác xã đánh mất cơ hội phát triển, ảnh hưởng đến khả năng mở rộng quy mô và nâng cao thu nhập cho thành viên hợp tác xã, mà còn nguy cơ làm giảm năng suất, khó tham gia chuỗi giá trị và không thể cạnh tranh trong bối cảnh thị trường đặt ra yêu cầu cao về chất lượng, mẫu mã như hiện nay.

Ông Trần Ngọc Hưng, Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã TP. Hồ Chí Minh cũng chia sẻ, thiếu vốn là một trong những hạn chế hiện thúc đẩy sự lớn mạnh của loại hình kinh tế tập thể này. Theo đó, hiện các hợp tác xã luôn trong tình trạng thiếu vốn, thiếu năng lực quản lý, khó khăn trong tiếp cận thị trường, cạnh tranh gay gắt với khu vực kinh tế tư nhân và sự biến đổi liên tục của môi trường kinh doanh. Từ đó chưa thu hút được nhiều doanh nghiệp đầu tư liên kết vào hợp tác xã, giúp hợp tác xã giải quyết vấn đề đầu ra cho sản phẩm nông nghiệp và hạn chế khản năng  ứng dụng các thành tựu khoa học, kỹ thuật, công nghệ tiên tiến hiện đại vào sản xuất, kinh doanh.

Nhiều rào cản khi tiếp cận vốn

Biến động thương mại toàn cầu khiến chi phí đầu vào tăng cao, thị trường cạnh tranh gay gắt, nhu cầu tiếp cận vốn để đầu tư máy móc, mở rộng sản xuất càng cấp thiết với các hợp tác xã; chưa kể xu thế sản xuất công nghệ cao, ứng dụng số và tham gia chuỗi giá trị càng đặt ra “bài toán” chuyển mình đối với các hợp tác xã.

Theo các hợp tác xã, hiện nay nguồn vốn cho kinh tế tập thể khá nhiều, nhưng việc tiếp cận vẫn còn nhiều thủ tục và rào cản. Đối với Hợp tác xã Sản xuất, Thương mại, Dịch vụ Rau Sạch GAP, để vay 1 - 2 tỷ đồng đầu tư mô hình sản xuất nông nghiệp công nghệ cao, hợp tác xã phải chứng minh được tài sản đảm bảo. Đây là điểm nghẽn lớn nhất khi tiếp cận vốn hiện nay.

“Khi đi vay ngân hàng thì bắt buộc phải thế chấp bằng tài sản mà hầu như đất để sản xuất hiện nay là đi thuê nên lâu nay khó tiếp cận vốn. Ngoài nguồn vốn từ ngân hàng, theo tôi được biết vốn dành cho kinh tế tập thể cũng rất nhiều, nhưng thủ tục rườm rà, qua nhiều khâu, rồi cần phải có ban thẩm định… nên dù muốn hợp tác xã vẫn không thể vay. Chúng tôi đành phải sử dụng nguồn vốn tự có, làm các mô hình nhỏ để tích lũy phát triển dần, nên hợp tác xã lớn chậm”, ông Mai Văn Khánh cho biết.

Theo các chuyên gia, quy trình vay vốn phức tạp, đỏi hỏi hồ sơ tài chính, phương án sản xuất – kinh doanh chặt chẽ, minh bạch, trong khi phần lớn hợp tác xã của TP. Hồ Chí Minh có quy mô nhỏ, tài sản chung không rõ ràng về pháp lý hoặc không đủ điều kiện thế chấp, khiến “cung” không gặp “cầu”. Theo thống kê, tỷ lệ hợp tác xã tiếp cận vốn vay từ các tổ chức tín dụng còn rất thấp, giá trị giải ngân cũng chưa đáp ứng nhu cầu đầu tư, mở rộng của các hợp tác xã. Điều này cho thấy khoảng cách lớn giữa chính sách và thực tế.

Tuy nhiên, cũng phải nhấn mạnh rằng, năng lực quản trị của các hợp tác xã chưa đồng đều, hoạt động chưa chuyên nghiệp, dẫn đến rủi ro cao. Nhiều hợp tác xã thừa nhận quản trị là một trong những điểm yếu “chí mạng” của hợp tác xã hiện nay, bởi chủ yếu đi lên từ mô hình sản xuất nhỏ, quy mô hộ gia đình, hạn chế về năng lực phát triển thị trường, khó đầu ra, thu nhập còn bấp bênh, phụ thuộc khâu trung gian.

“Năng lực quản trị, trình độ ứng dụng công nghệ số của một bộ phận cán bộ quản lý và thành viên còn hạn chế. Nguồn lực tài chính mỏng, khó đầu tư đồng bộ cho hạ tầng công nghệ, máy móc, thiết bị hiện đại và khả năng mở rộng thị trường, xây dựng thương hiệu và cạnh tranh với doanh nghiệp lớn còn gặp nhiều khó khăn. Việc chuyển đổi số chưa thật sự đồng bộ, mới hoàn thành ở một số khâu, chưa hình thành hệ sinh thái số hoàn chỉnh trong hợp tác xã là những khó khăn khiến hợp tác xã chúng tôi chưa thể mở rộng quy mô như kỳ vọng”, đại diện hợp tác xã Thuận Yến, xã Bình Khánh, TP. Hồ Chí Minh chia sẻ.

Trước thực trạng trên, nhiều ý kiến cho rằng cần có giải pháp đồng bộ để tháo gỡ “nút thắt” về vốn cho hợp tác xã. Trước hết, cần thiết kế các gói tín dụng riêng cho khu vực kinh tế hợp tác, với điều kiện linh hoạt hơn, phù hợp với đặc thù hoạt động của hợp tác xã. Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh phát triển các quỹ hỗ trợ hợp tác xã. Thời gian qua, các quỹ này đã giúp nhiều hợp tác xã tiếp cận vốn với chi phí thấp, nhưng quy mô vẫn còn hạn chế.

Một hướng đi khác được đề xuất là chuyển từ tư duy “tài sản thế chấp” sang “đánh giá dòng tiền và phương án sản xuất”, kết hợp với cơ chế bảo lãnh tín dụng để giảm rủi ro cho ngân hàng.

Bên cạnh chính sách, bản thân các hợp tác cũng cần chủ động thay đổi để tăng khả năng tiếp cận vốn. Theo TS. Trần Minh Hải, Phó Hiệu trưởng trường chính sách công và phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), quy mô thành viên hợp tác xã của TP. Hồ Chí Minh còn nhỏ, dẫn đến khó tiếp cận vốn để mở rộng sản xuất, hạn chế trong xây dựng chuỗi, khó kêu gọi doanh nghiệp đồng hành để phát triển bền vững.

“Giải pháp đặt ra là nâng cao năng lực của tổ hợp tác, hợp tác xã, như vậy cần phải sáp nhập các tổ hợp, hợp tác xã vào thành một tổ chức có quy mô lớn hơn, về quy mô thành viên, đất sản xuất, sản lượng, mạnh hơn về năng lực quản lý. Khi đó hợp tác xã có thể kết hợp với doanh nghiệp, không lo đầu ra, chỉ lo phần tổ chức chuỗi, sẽ có rất nhiều thuận lợi, dễ dàng tiếp cận các nguồn vốn hỗ trợ”, TS. Trần Minh Hải cho biết.

Khi chi phí sản xuất ngày càng tăng cao, thị trường nâng chuẩn sản phẩm, cạnh tranh lớn, nếu hợp tác xã không thể “lớn” thì rất khó theo kịp xu thế. Như vậy, tháo gỡ “điểm nghẽn” vốn không chỉ là câu chuyện riêng của hợp tác xã, mà còn là yêu cầu cấp thiết để thúc đẩy kinh tế tập thể phát triển, đóng góp vào tăng trưởng chung của TP. Hồ Chí Minh trong giai đoạn tới.