Gỡ nút thắt tự chủ thu - chi tại y tế cơ sở ở Huế

Tuy nhiên, tại tuyến y tế cơ sở thành phố Huế, khả năng tạo nguồn thu còn hạn chế trong khi nhiệm vụ công ích lớn, chi phí hoạt động ngày càng tăng đang đặt nhiều đơn vị trước bài toán khó cân đối thu - chi.

* Y tế cơ sở "gánh" bài toán tự chủ

Tại Trung tâm Y tế Phú Lộc, áp lực cân đối thu - chi đang thể hiện qua việc đơn vị phải ưu tiên nguồn lực để bảo đảm tiền lương cho đội ngũ cán bộ, bác sĩ, nhân viên y tế. Theo ông Lê Viết Cường, Giám đốc Trung tâm, đến tháng 9/2026, nguồn lương cơ bản đã được đảm bảo, song các chế độ liên quan đến trực, phẫu thuật, thủ thuật… của viên chức, người lao động trong năm 2026 vẫn chưa được chi trả. Đây là thực tế phát sinh từ tình trạng mất cân đối thu - chi tại đơn vị.

Lý giải nguyên nhân, ông Cường cho hay, giá dịch vụ khám, chữa bệnh hiện chưa kết cấu đầy đủ một số khoản chi phí thực tế mà đơn vị phải "gánh" bao gồm chi phí công nghệ thông tin, chuyển đổi số, bảo trì phần mềm, biến động giá hàng hóa, vật tư, điện, nước và các yếu tố trượt giá. Cùng với đó là các khoản chi liên quan đến trực, phẫu thuật, thủ thuật theo quy định mới. Mặt khác, số lượng biên chế hưởng lương từ nguồn thu sự nghiệp được giao nhiều so với khả năng tạo nguồn thu thực tế, đã tạo áp lực thường xuyên lên nguồn tài chính của trung tâm. Do đó, để đảm bảo trả lương đúng tiến độ, ngay khi được giao dự toán đầu năm, đơn vị đã ước lượng phần kinh phí tiền lương có khả năng thiếu trong năm.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Kiêm Hảo, Giám đốc Sở Y tế thành phố Huế cho hay, qua thực tiễn triển khai tại y tế cơ sở, đặc biệt ở những địa bàn vùng sâu, vùng xa, vùng khó khăn, cơ chế hiện nay còn những điểm chưa phù hợp với đặc thù chăm sóc sức khỏe ban đầu.

Vấn đề trước hết nằm ở cách xác định mức độ tự chủ tài chính. Khả năng tự bảo đảm chi thường xuyên của đơn vị hiện được xem xét chủ yếu trên cơ sở nguồn thu sự nghiệp, trong đó nguồn thu từ khám, chữa bệnh giữ vai trò quan trọng. Trong khi đó, Trung tâm Y tế và Trạm Y tế không chỉ khám, chữa bệnh mà còn thực hiện nhiều nhiệm vụ khác như y tế dự phòng, phòng chống dịch, tiêm chủng, an toàn thực phẩm, dân số và các hoạt động chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Đây phần lớn là những nhiệm vụ mang tính công ích, cần thiết đối với cộng đồng nhưng khả năng tạo nguồn thu trực tiếp rất hạn chế.

Bên cạnh đặc thù nhiệm vụ, bài toán nhân lực cũng là một điểm nghẽn trong cơ chế tự chủ tài chính tại y tế cơ sở. Theo Sở Y tế thành phố Huế, nếu số lượng vị trí việc làm hưởng lương từ nguồn thu sự nghiệp được giao cao hơn khả năng tạo nguồn thu thực tế, áp lực chi tiền lương sẽ rất lớn. Trong khi đó, thu nhập không ổn định hoặc các chế độ bị chậm chi trả trong thời gian dài có thể tác động đến tâm lý và khả năng giữ chân nhân viên y tế. Đặc biệt, bác sĩ trẻ và nhân viên y tế có năng lực có thể tìm kiếm cơ hội tại những cơ sở có điều kiện tốt hơn, khu vực tư nhân hoặc chuyển sang lĩnh vực khác. Nếu nhân lực chuyên môn ở tuyến chăm sóc sức khỏe ban đầu suy giảm, năng lực cung ứng dịch vụ cũng bị ảnh hưởng. Các hoạt động khám, chữa bệnh, quản lý bệnh mạn tính, tiêm chủng, phát hiện sớm và quản lý yếu tố nguy cơ… khó được triển khai với chất lượng và quy mô như yêu cầu.

Khi người dân có xu hướng vượt tuyến, áp lực lại dồn lên các bệnh viện tuyến trên. Điều này không chỉ làm gia tăng nguy cơ quá tải ở tuyến trên mà còn tiếp tục làm giảm số lượng người sử dụng dịch vụ tại tuyến cơ sở, tác động trở lại khả năng tạo nguồn thu của các đơn vị, Giám đốc Sở Y tế thành phố Huế chỉ ra bất cập.

* Điều chỉnh mức độ tự chủ theo thực tế

Một bác sĩ Bệnh viện Da liễu thành phố Huế cho biết, thu nhập của bác sĩ hiện nay vẫn chưa thực sự tương xứng với thời gian đào tạo, chi phí học tập, trách nhiệm và áp lực công việc. Trong cơ chế tự chủ, khi nguồn thu trở thành một yếu tố quan trọng để duy trì hoạt động của cơ sở y tế, có thể phát sinh những áp lực nhất định đối với người hành nghề. Ở một số trường hợp, nguy cơ lạm dụng chỉ định có thể xảy ra như kê thêm thuốc, thực phẩm chức năng hoặc chỉ định người bệnh nằm viện dù chưa thực sự cần thiết, nhằm tăng nguồn thu cho cơ sở y tế. Nếu cơ chế tài chính đặt nặng yêu cầu tăng nguồn thu, người thầy thuốc có thể đứng trước sự giằng co giữa yêu cầu chuyên môn và áp lực tài chính. Điều này ít nhiều ảnh hưởng đến việc giữ gìn y đức, trong khi mục tiêu cao nhất của người bác sĩ phải là lựa chọn phương án điều trị phù hợp, hiệu quả và tốt nhất cho người bệnh.

Vị bác sĩ mong muốn người thầy thuốc có thể tập trung vào chuyên môn, dành thời gian nghiên cứu, chẩn đoán và điều trị, để thực sự thực hiện được lời dạy “lương y như từ mẫu”. Theo đó, y tế và giáo dục là hai lĩnh vực nền tảng của an sinh xã hội, cần được Nhà nước quan tâm đầu tư, có cơ chế hỗ trợ phù hợp để giảm áp lực tự chủ tài chính, giúp đội ngũ y tế yên tâm công tác và người dân được tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe với chi phí hợp lý.

Để tháo gỡ những nút thắt trong thu - chi, Sở Y tế thành phố Huế đề xuất tiếp cận cơ chế tự chủ tài chính tại y tế cơ sở theo hướng phù hợp hơn với chức năng, nhiệm vụ và điều kiện thực tế của từng đơn vị. Mức độ tự chủ cần được xác định trên cơ sở năng lực thực tế, thay vì áp dụng cứng nhắc. Đối với các Trung tâm Y tế, Trạm Y tế ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, cần tính đến đặc điểm dân cư, địa bàn, nhiệm vụ được giao và khả năng tạo nguồn thu. Cùng với đó, số lượng vị trí việc làm hưởng lương từ nguồn thu sự nghiệp cần tương ứng với khả năng tài chính của từng đơn vị, tránh tình trạng nhiệm vụ và nhân lực được giao vượt quá khả năng bảo đảm kinh phí.

Nguồn lực tài chính cũng cần được bố trí tương xứng với các nhiệm vụ y tế công ích mà Nhà nước giao cho tuyến cơ sở. Các hoạt động phòng bệnh, phòng chống dịch, tiêm chủng, dân số, an toàn thực phẩm và chăm sóc sức khỏe cộng đồng cần được xem là nhiệm vụ thiết yếu để có cơ chế phân bổ nguồn lực phù hợp, thay vì đặt nặng yêu cầu đơn vị phải tự tạo nguồn thu. Đối với hoạt động khám, chữa bệnh, việc tính đúng, tính đủ các yếu tố chi phí trong giá dịch vụ có ý nghĩa quan trọng. Khi giá dịch vụ chưa phản ánh đầy đủ chi phí thực tế, đơn vị dù tăng cường hoạt động khám, chữa bệnh vẫn có thể gặp khó khăn trong cân đối tài chính.

Sở Y tế thành phố Huế cũng đề xuất tiếp tục đầu tư đồng bộ cho y tế cơ sở về cơ sở vật chất, trang thiết bị, công nghệ thông tin và chuyển đổi số; tăng cường kết nối giữa Trạm Y tế, Trung tâm Y tế và bệnh viện tuyến trên nhằm nâng cao năng lực chuyên môn. Đặc biệt, cần có chính sách thu hút, giữ chân bác sĩ và nhân viên y tế có năng lực tại tuyến cơ sở. Bởi nếu thiếu nhân lực đủ năng lực vận hành, hiệu quả của đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị cũng khó đạt như kỳ vọng.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Kiêm Hảo cho biết, UBND thành phố Huế đang trình HĐND thành phố phê duyệt cấp bổ sung nguồn kinh phí thiếu hụt tiền lương năm 2025 cho các đơn vị được giao tự chủ nhưng vượt quá năng lực cân đối. Đây là giải pháp trước mắt nhằm bảo đảm thu nhập và chế độ cho cán bộ, nhân viên y tế. Về lâu dài, cần chuyển từ cách tiếp cận “y tế cơ sở phải tự chủ bằng nguồn thu” sang “y tế cơ sở phải đủ nguồn lực để thực hiện tốt nhiệm vụ chăm sóc sức khỏe nhân dân”. Khi đó, tự chủ tài chính cần được xem là công cụ nâng cao hiệu quả hoạt động, thay vì trở thành áp lực khiến các đơn vị phải ưu tiên những hoạt động tạo nguồn thu. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là cân đối được thu - chi, mà quan trọng hơn là bảo đảm y tế cơ sở đủ năng lực hoạt động, đội ngũ nhân viên y tế yên tâm công tác và người dân được tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe có chất lượng ngay từ tuyến ban đầu./.