Hồ tiêu Việt Nam làm gì để duy trì “ngôi vương”?

Việt Nam đang khẳng định vị thế đứng đầu trong chuỗi cung ứng sản xuất - xuất khẩu hồ tiêu thế giới nhưng cũng đối mặt với không ít thách thức cả về sản xuất lẫn cạnh tranh. Làm gì để giữ vững “ngôi vương” là nội dung được nhiều đại biểu chia sẻ tại Hội nghị thường niên Hiệp hội Hồ tiêu và Cây Gia vị Việt Nam (VPSA), tổ chức chiều 14/1 tại TP. Hồ Chí Minh.

Bà Hoàng Thị Liên, Chủ tịch Hiệp hội Hồ tiêu và Cây Gia vị Việt Nam thông tin: Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu hồ tiêu và gia vị của Việt Nam lần đầu vượt mốc 2,12 tỷ USD, trong đó riêng hồ tiêu đạt hơn 1,6 tỷ USD.

Kết quả này không chỉ khẳng định vai trò trụ cột của hồ tiêu trong nhóm hàng gia vị, mà còn đóng góp đáng kể vào thặng dư thương mại khoảng 70 tỷ USD của toàn ngành nông nghiệp, vượt xa mục tiêu Chính phủ giao. Đáng chú ý, mức tăng trưởng này đạt được trong bối cảnh kinh tế thế giới nhiều biến động, nhu cầu tiêu dùng tại các thị trường lớn chưa thực sự phục hồi mạnh.

Theo bà Hoàng Thị Liên, đây là thành quả của nỗ lực rất lớn từ toàn bộ chuỗi cung ứng, từ nông dân tại vùng nguyên liệu, doanh nghiệp chế biến – xuất khẩu đến các đơn vị logistics. Quan trọng hơn, ngành hồ tiêu Việt Nam đã có sự chuyển dịch rõ rệt về tư duy, từ bị động đối phó sang chủ động thích ứng với các tiêu chuẩn quốc tế, coi yêu cầu xanh và bền vững là “điều kiện căn bản của thị trường” chứ không còn là rào cản mang tính tình thế.

Tuy vậy, phía sau những con số ấn tượng là áp lực cạnh tranh ngày càng gia tăng. Dựa trên các khảo sát mùa vụ, sản lượng hồ tiêu Việt Nam năm 2025 đạt khoảng175.000–195.000 tấn, tiếp tục duy trì vị trí số một thế giới. Trong khi đó, sản lượng hồ tiêu của Brazil, đối thủ lớn nhất hiện nay của Việt Nam đã tiệm cận mốc 100.000 tấn.

Dù khối lượng xuất khẩu của Việt Nam vẫn cao gấp gần ba lần Brazil, nhưng thực tế Việt Nam phải nhập khẩu khoảng 45.000 tấn nguyên liệu để phục vụ chế biến và tái xuất. Điều này cho thấy khoảng cách về nguồn cung thực thụ đang dần thu hẹp, buộc ngành hồ tiêu Việt Nam phải tính đến những chiến lược dài hạn hơn thay vì chỉ dựa vào lợi thế quy mô.

Thông tin cụ thể về thị trường, ông Lê Việt Anh, Tổng Thư ký VPSA, cho biết năm 2025, nguồn cung hồ tiêu trong nước tương đối ổn định nhờ năng suất cải thiện, diện tích vườn tiêu mới tăng lên và đầu tư quay trở lại khi giá duy trì ở mức cao. Tuy nhiên, mặt bằng giá đã có sự điều chỉnh so với giai đoạn “tăng nóng” trước đó.

Giá tiêu nội địa đạt đỉnh sớm trong quý I, sau đó giảm dần và đi ngang vào cuối năm, phổ biến quanh mức 145.000–150.000 đồng/kg đối với tiêu đen và 230.000–243.000 đồng/kg đối với tiêu trắng. Giá xuất khẩu FOB (giá tại cảng đi) dao động 6.300–6.800 USD/tấn với tiêu đen và 8.400–9.100 USD/tấn với tiêu trắng, hình thành một mặt bằng giá mới cao hơn nhưng ổn định hơn so với năm 2024.

Dù vậy, năm 2026 được dự báo không ít thách thức do diễn biến thời tiết bất lợi, từ khô hạn đầu năm đến mưa lớn kéo dài trong mùa mưa, làm gia tăng nguy cơ sâu bệnh, đặc biệt với các vườn tiêu đã già cỗi. Nhiều vùng trồng được dự báo chỉ đạt năng suất trung bình, khiến sản lượng toàn ngành có thể giảm khoảng 10% so với năm 2025. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về tái cơ cấu sản xuất, nâng cao chất lượng và khả năng chống chịu thay vì chạy theo sản lượng.

Ở góc độ doanh nghiệp xuất khẩu, bà Lê Thị Thùy Dung, Phó Giám đốc Thương mại Công ty Simexco Đắk Lắk, cho rằng rủi ro lớn nhất hiện nay của ngành hồ tiêu không nằm ở sản lượng, mà ở khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế. EU, Hoa Kỳ, Hàn Quốc hay Đài Loan (Trung Quốc) liên tục siết chặt quy định về giới hạn dư lượng tối đa (MRLs), khiến nguy cơ hàng hóa bị cảnh báo, trả về hoặc tiêu hủy gia tăng nếu không kiểm soát tốt ngay từ khâu sản xuất.

Từ thực tế đó, Simexco Đắk Lắk đã lựa chọn cách tiếp cận “liên kết chặt chẽ – kiểm soát đa tầng”, coi quản trị vùng nguyên liệu là nền tảng cốt lõi. Doanh nghiệp đặt nhà máy ngay tại vùng trồng, liên kết hơn 54.000 ha với trên 50.000 nông hộ, đạt các chứng nhận quốc tế như Rainforest Alliance và Fairtrade, đồng thời đẩy mạnh chuyển đổi số để truy xuất nguồn gốc minh bạch. Nhờ kiểm soát xuyên suốt từ vườn đến nhà máy, niên vụ 2025, vùng nguyên liệu do Simexco quản trị đã cung cấp khoảng 3.000 tấn hồ tiêu đáp ứng đầy đủ yêu cầu MRLs cho các thị trường khó tính.

Không dừng lại ở bền vững, nhiều doanh nghiệp đang hướng đến mô hình nông nghiệp tái sinh. Theo bà Lê Thị Thùy Dung, đây là bước chuyển tất yếu sau nhiều năm canh tác thâm canh dựa nhiều vào phân bón và thuốc bảo vệ thực vật. Nông nghiệp tái sinh không chỉ giúp phục hồi sức khỏe đất, tăng đa dạng sinh học, quản lý tốt carbon và nguồn nước, mà còn mang lại giá trị kinh tế rõ rệt cho nông dân, với thu nhập tại một số mô hình tăng trên 100% so với trước.

Quan điểm này cũng được các tập đoàn đa quốc gia chia sẻ. Đại diện Công ty Olam nhận định, năm 2025, dù phải đối mặt với biến động giá cả và rào cản thuế quan tại thị trường Hoa Kỳ, ngành hồ tiêu Việt Nam vẫn cho thấy khả năng thích nghi mạnh mẽ. Việt Nam tiếp tục là “đầu tàu” quy tụ người mua và doanh nghiệp lớn toàn cầu, tạo sự kết nối sôi động cho thị trường.

Tuy nhiên, áp lực cạnh tranh từ Brazil với lợi thế quỹ đất rộng và chính sách hỗ trợ nông nghiệp hấp dẫn ngày càng rõ nét. Trong nước, hồ tiêu cũng phải cạnh tranh diện tích với những cây trồng có giá trị cao như sầu riêng, cà phê, trong khi quỹ đất nông nghiệp đã chạm trần và các quy định bảo vệ rừng ngày càng nghiêm ngặt.

Theo đại diện Olam, trong bối cảnh không thể mở rộng diện tích, con đường duy nhất là tối ưu hóa giá trị trên mỗi diễn tích thông qua công nghệ, quy trình canh tác mới và phục hồi đất. Doanh nghiệp xác định đồng hành cùng nông dân để “trả lại giá trị cho đất” sau hơn hai thập kỷ khai thác cường độ cao, xây dựng nền tảng bền vững cho các mùa vụ tương lai.

Từ góc độ quản lý nhà nước, ông Nguyễn Quang Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho biết năm 2025 là minh chứng rõ nét cho định hướng phát triển theo chiều sâu của ngành hồ tiêu. Mức tăng trưởng 26% giá trị xuất khẩu không đến từ mở rộng diện tích hay tăng sản lượng, mà từ nâng cao chất lượng, gia tăng giá trị và đa dạng hóa thị trường. Trước áp lực ngày càng lớn về trách nhiệm xã hội và môi trường, ngành cần chuyển từ tư duy “xử lý sự cố” sang “phòng ngừa từ gốc”.

Theo ông Nguyễn Quang Hiếu, cơ quan quản lý sẽ tiếp tục hoàn thiện hệ thống quản lý thuốc bảo vệ thực vật, loại bỏ các hoạt chất có nguy cơ, thúc đẩy sử dụng thuốc sinh học và thuốc thế hệ mới, đồng thời phối hợp với địa phương, hiệp hội và doanh nghiệp để đẩy mạnh chuyển đổi số, truy xuất nguồn gốc, minh bạch hóa sản xuất. Mục tiêu dài hạn là xây dựng một ngành hồ tiêu và gia vị có sức chống chịu cao, đủ khả năng thích ứng với những biến động kinh tế, chính trị và khí hậu toàn cầu.

Các chuyên gia cho rằng, để giữ vững “ngôi vương” ngành hồ tiêu không chỉ cần giải pháp gia tăng sản lượng mà là quá trình tái cấu trúc toàn diện, từ tư duy sản xuất, mô hình canh tác đến cách thức tổ chức thị trường. Khi giá trị của hạt tiêu Việt Nam được định nghĩa bằng chất lượng, minh bạch và trách nhiệm với môi trường, vị thế số một của Việt Nam trên bản đồ hồ tiêu thế giới mới có thể được duy trì một cách bền vững.