Bài toán công nghệ nâng chuỗi giá trị ngành điều

Từ một ngành xuất khẩu điều thô với quy mô nhỏ, Việt Nam đã vươn lên trở thành trung tâm chế biến và xuất khẩu điều nhân lớn nhất thế giới, duy trì vị thế này trong gần 2 thập kỷ. Tuy nhiên, lợi thế về công nghệ và năng lực chế biến điều nhân đang đứng trước giới hạn tăng trưởng do phụ thuộc lớn vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu, trong khi cạnh tranh từ các quốc gia sản xuất mới nổi ngày càng gia tăng. Thực tế này đặt ra yêu cầu ngành điều phải chuyển từ tăng trưởng dựa vào sản lượng sang nâng cao giá trị gia tăng, chủ động thích ứng với biến động thị trường và định hình chiến lược phát triển bền vững trong 15-20 năm tới.

* Thu hẹp dư địa tăng trưởng từ chế biến truyền thống

Theo Hiệp hội Điều Việt Nam, sau nhiều thập kỷ phát triển, thực tiễn cho thấy việc tập trung vào sản phẩm sơ chế khiến giá trị gia tăng của hạt điều còn hạn chế và doanh nghiệp Việt dễ bị tác động bởi biến động thị trường. Do đó, ngành cần chuyển từ cạnh tranh bằng sản lượng và giá bán sang nâng cao chất lượng, đầu tư công nghệ chế biến sâu, phát triển sản phẩm mới như điều rang, tẩm gia vị, hạt hỗn hợp và nguyên liệu thực phẩm từ điều, đáp ứng xu hướng tiêu dùng thực phẩm lành mạnh, tiện lợi và thân thiện với môi trường.

Ông Phùng Văn Sâm - Chủ tịch HĐQT Công ty CP Tập đoàn Hanfimex Việt Nam nhận định, ngành điều Việt Nam đang đối mặt với nghịch lý kim ngạch xuất khẩu lớn nhưng giá trị gia tăng giữ lại còn hạn chế. Dù có vị thế đáng kể trên thị trường quốc tế, doanh nghiệp Việt Nam vẫn chủ yếu tham gia ở khâu chế biến điều nhân, trong khi nhiều giá trị thương mại được tạo ra tại các công đoạn chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và phân phối đến người tiêu dùng cuối cùng còn hạn chế.

Thực tế, giá bán lẻ sản phẩm điều tại hệ thống siêu thị quốc tế cao hơn nhiều so với giá trị mà doanh nghiệp xuất khẩu thu về. Khoảng cách này cho thấy dư địa nâng cấp vị thế của ngành điều Việt Nam vẫn còn lớn, nhất là ở những khâu có khả năng tạo giá trị gia tăng cao hơn.

Bên cạnh hạn chế về giá trị gia tăng, ngành điều còn chịu sức ép cạnh tranh khi bản đồ cung ứng nguyên liệu và chế biến có sự dịch chuyển với sự tham gia ngày càng rõ nét của các quốc gia châu Phi và Campuchia. Trong khi đó, nguồn nguyên liệu phụ thuộc mùa vụ, giá cả biến động, ảnh hưởng đến khả năng chủ động kế hoạch sản xuất và kiểm soát chi phí. Các yêu cầu ngày càng cao của khách hàng quốc tế cũng làm tăng chi phí tuân thủ tiêu chuẩn và duy trì chất lượng sản phẩm.

Phân tích sâu hơn về tác động nguồn cung nguyên liệu nhập khẩu, ông Tạ Quang Huyên - Chủ tịch HĐQT Công ty CP Hoàng Sơn I nhận định, lợi thế cạnh tranh của Việt Nam trong chế biến, xuất khẩu điều nhân đang dần chạm ngưỡng tăng trưởng do nguồn nguyên liệu hạn chế và chi phí sản xuất cao. Hiện nay, ngành điều Việt Nam phụ thuộc lớn vào điều thô nhập khẩu từ châu Phi và Campuchia. Nhiều quốc gia tại khu vực này đang hạn chế xuất khẩu điều thô, thúc đẩy chế biến trong nước nhằm giữ lại giá trị gia tăng. Xu hướng này tạo thêm sức ép đối với doanh nghiệp Việt Nam vốn có thế mạnh lâu nay ở khâu chế biến điều nhân.

Theo ông Tạ Quang Huyên, khối lượng điều thô cần vận chuyển để tạo ra một đơn vị điều nhân cao gấp nhiều lần, khiến chi phí logistics trở thành yếu tố bất lợi trong cạnh tranh. Vì vậy, chi phí sản xuất điều nhân tại Việt Nam cao hơn khoảng 25-30% so với sản phẩm chế biến tại châu Phi.

Trong bối cảnh các quốc gia sản xuất nguyên liệu đẩy mạnh chế biến nội địa, dư địa tăng trưởng của Việt Nam ở phân khúc điều nhân truyền thống có xu hướng thu hẹp. Dù vẫn giữ vai trò trung tâm chế biến điều lớn của thế giới, ngành điều Việt Nam có thể đối mặt với giai đoạn tăng trưởng chững lại, thậm chí suy giảm nếu không tìm được hướng đi mới.

Từ góc độ công nghệ và tổ chức sản xuất, ông Ôn Dân Khương - Chủ tịch Tập đoàn Dân Ôn cho biết, ngành điều Việt Nam đã trải qua quá trình chuyển đổi mạnh mẽ, từ chế biến thủ công quy mô nhỏ sang ứng dụng công nghệ hiện đại. Ngay từ những năm 2000, công đoạn bóc vỏ thủ công đã giúp doanh nghiệp nâng giá trị sản phẩm lên nhiều lần so với hạt điều thô cho thấy vai trò quan trọng của chế biến trong gia tăng giá trị thương mại. Sau nhiều năm phát triển, năng lực công nghệ và kinh nghiệm sản xuất đã giúp Việt Nam trở thành trung tâm chế biến, xuất khẩu điều nhân lớn trên thế giới.

Lợi thế của Việt Nam hiện nay là sự kết hợp giữa nguồn nguyên liệu dồi dào từ châu Phi, công nghệ chế biến, đội ngũ lao động có kinh nghiệm và sự năng động của doanh nghiệp. Tuy nhiên, giá trị hạt điều vẫn chưa tương xứng với tiềm năng dinh dưỡng và chất lượng sản phẩm, thậm chí thấp hơn một số loại hạt khác.

Vì vậy, ngành điều cần chuyển trọng tâm từ gia tăng sản lượng sang phát triển sản phẩm có giá trị cao hơn. Doanh nghiệp có thể kết hợp điều với các loại hạt và nguyên liệu khác để đa dạng hóa sản phẩm, mở rộng phân khúc thị trường và đáp ứng nhu cầu tiêu dùng - ông Khương phân tích.

* Chế biến sâu đi cùng chiến lược thị trường

Ông Phùng Văn Sâm cho rằng, ngành điều Việt Nam cần củng cố những lợi thế cốt lõi về chất lượng và kiểm soát chi phí, đồng thời chuyển dịch sang các phân khúc có giá trị gia tăng cao hơn. Thay vì chủ yếu xuất khẩu điều nhân, doanh nghiệp cần mở rộng các dòng sản phẩm điều rang, điều tẩm vị và nguyên liệu phối trộn, đáp ứng đa dạng nhu cầu tiêu dùng và chế biến.

Cùng với đầu tư công nghệ, phát triển thương hiệu, thương mại điện tử và tăng cường kết nối trực tiếp với khách hàng toàn cầu cũng là những hướng đi cần thiết. Qua đó, doanh nghiệp có thể chủ động hơn trong tiếp cận thị trường, nắm bắt xu hướng tiêu dùng và phát triển sản phẩm phù hợp với từng nhóm khách hàng, thay vì chỉ đảm nhận vai trò cung ứng trong chuỗi sản xuất, phân phối quốc tế.

Theo ông Phùng Văn Sâm, hiệu quả phát triển ngành điều không nên chỉ được đo bằng sản lượng hay kim ngạch xuất khẩu, mà cần chú trọng giá trị thực tế tạo ra. Việc kết hợp nâng cao năng lực cạnh tranh, chế biến sâu, phát triển thương hiệu và mở rộng thị trường sẽ giúp doanh nghiệp cải thiện vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Ông Ôn Dân Khương thì cho rằng, muốn tăng sản lượng, chất lượng nguyên liệu cần quan tâm cơ giới hóa ngành điều từ khâu thu hoạch điều nhằm nâng cao năng suất lao động, giảm chi phí sản xuất. Ở nhà máy chế biến, bên cạnh công nghệ và quản lý, con người là yếu tố quan trọng quyết định hiệu quả vận hành.

Một hạn chế khác cần khắc phục là năng lực nghiên cứu và phát triển (R&D) tại các nhà máy chế biến điều Việt Nam còn yếu. Do đó, bên cạnh đầu tư thiết bị và mở rộng quy mô, doanh nghiệp cần chú trọng nghiên cứu sản phẩm, đổi mới quy trình chế biến và phát triển các dòng sản phẩm mới nhằm khai thác tốt hơn tiềm năng nguyên liệu.

Trước sức ép cạnh tranh ngày càng cao, ông Tạ Quang Huyên cho rằng, chế biến sâu là hướng đi cần thiết để doanh nghiệp Việt Nam nâng cao giá trị sản phẩm và giảm phụ thuộc vào lợi thế chế biến điều nhân truyền thống. Tuy nhiên, chuyển hướng không chỉ đòi hỏi đầu tư máy móc, thiết bị và công nghệ hiện đại với chi phí lớn, mà còn cần chiến lược phát triển thị trường phù hợp.

Với khả năng tiêu thụ còn hạn chế của thị trường trong nước, doanh nghiệp khó có thể dựa vào nhu cầu nội địa để hấp thụ sản lượng sản phẩm chế biến sâu nếu quy mô sản xuất mở rộng. Do đó, phát triển thị trường xuất khẩu và tiếp cận khách hàng quốc tế cần được xác định là một phần quan trọng trong chiến lược đầu tư.

"Để đưa sản phẩm vào các hệ thống siêu thị và kênh phân phối lớn trên thế giới, doanh nghiệp phải đáp ứng nghiêm ngặt các tiêu chuẩn về an toàn thực phẩm. Đồng thời, việc nghiên cứu thị trường, nắm bắt thị hiếu và xác định đúng phân khúc, nhóm khách hàng mục tiêu có ý nghĩa quyết định đối với khả năng tiêu thụ và hiệu quả đầu tư", ông Tạ Quang Huyên khuyến nghị.

Các chuyên gia cho rằng, nâng cấp chuỗi giá trị ngành điều không thể chỉ dựa vào việc tăng công suất chế biến hay đầu tư công nghệ riêng lẻ. Quá trình này cần gắn kết đồng bộ giữa nguồn nguyên liệu, năng lực sản xuất, nghiên cứu phát triển sản phẩm, tiêu chuẩn chất lượng và chiến lược thị trường.

Theo định hướng của Hiệp hội Điều Việt Nam, ngành cần chuyển từ cạnh tranh chủ yếu bằng giá và sản lượng sang cạnh tranh bằng chất lượng, công nghệ, thương hiệu và giá trị gia tăng; đồng thời, tăng cường liên kết giữa người trồng điều, nhà thương mại, nhà máy chế biến và doanh nghiệp xuất khẩu sẽ góp phần bảo đảm nguồn nguyên liệu ổn định, nâng cao hiệu quả sản xuất và phân chia hài hòa lợi ích trong chuỗi.

Về lâu dài, việc chủ động truy xuất nguồn gốc, giảm phát thải, sử dụng hiệu quả nguyên liệu và năng lượng, đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường sẽ giúp doanh nghiệp thích ứng tốt hơn với yêu cầu của thị trường quốc tế. Quan trọng hơn, ngành điều cần đầu tư cho nghiên cứu và phát triển, tạo ra các sản phẩm phù hợp với nhu cầu tiêu dùng mới; đồng thời mở rộng khả năng kết nối trực tiếp với khách hàng toàn cầu.

Đây là những yếu tố quan trọng giúp ngành điều vượt qua giới hạn tăng trưởng truyền thống, củng cố năng lực cạnh tranh và hướng tới phát triển bền vững trong dài hạn.