Hoàn thiện các quy định về thí điểm cơ chế chính sách phát triển văn hóa

Sáng 22/4, thảo luận tại hội trường về dự thảo Nghị quyết về phát triển văn hóa Việt Nam, đại biểu Quốc hội bày tỏ nhất trí cao với sự cần thiết ban hành Nghị quyết nhằm thể chế hóa kịp thời chủ trương của Đảng được thể hiện tại Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị. Hiện nay, nguồn lực đầu tư từ ngân sách cho phát triển văn hóa còn hạn chế. Việc dự thảo Nghị quyết xác định Nhà nước bảo đảm chi cho văn hóa hằng năm tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước là rất đúng.

Nhìn nhận quy định mức bảo đảm chi cho văn hóa 2% tổng chi ngân sách nhà nước là đúng nhưng chưa đủ, đại biểu Trần Văn Khải (Ninh Bình) cho rằng, vấn đề là 2% đó được cơ cấu ra sao? Bao nhiêu cho thiết chế cơ sở, bảo tồn di sản, chuyển đổi số, an toàn - an ninh văn hóa số, ... Nêu câu hỏi, đại biểu Ninh Bình lý giải, nếu không làm rõ, chúng ta có thể đạt chỉ tiêu về tổng lượng chi nhưng không đạt mục tiêu chiến lược về hiệu quả chi. Từ đó, đại biểu đề nghị sửa nội dung dự thảo Nghị quyết theo hướng ngoài việc bảo đảm mức sàn 2% tổng chi ngân sách nhà nước cho văn hóa, cần quy định rõ ưu tiên bố trí kế hoạch đầu tư công trung hạn và dự toán ngân sách hằng năm cho chuyển đổi số văn hóa, hạ tầng dữ liệu văn hóa quốc gia và số hóa di sản đã được xếp hạng, bảo đảm lâu dài về an ninh văn hóa số.

Phân tích về cơ chế chấp nhận rủi ro tại Điều 8 và Điều 11 dự thảo Nghị quyết, đại biểu Nguyễn Phương Thủy (Hà Nội) đánh giá, định hướng chính sách đã đúng nhưng chưa đủ để vận hành. Dự thảo đã đề cập cơ chế khoán chi, đặt hàng và Quỹ văn hóa theo hướng chấp nhận rủi ro nhưng chưa làm rõ cách thức nghiệm thu và quyết toán. Trong thực tế, đây chính là nút thắt lớn nhất trong việc triển khai các chính sách liên quan đến thanh quyết toán, bởi đang áp dụng logic quản lý tài chính công truyền thống vào lĩnh vực văn hóa.

Đại biểu đề nghị sửa Điều 8 theo hướng quy định rõ nhiệm vụ đổi mới sáng tạo sử dụng ngân sách phải thông qua một quy trình độc lập; kết luận của Hội đồng về giá trị tư tưởng, nghệ thuật là căn cứ chủ yếu để nghiệm thu, quyết toán. Đồng thời tại Điều 11, cần bổ sung nguyên tắc không yêu cầu hoàn trả các chi phí hợp lý đã thực hiện trong trường hợp dự án không đạt hiệu quả kinh tế như dự kiến nhưng vẫn bảo đảm yêu cầu về chất lượng nghệ thuật. “Nếu không làm rõ các nội dung này thì việc chấp nhận rủi ro sẽ rất khó thực hiện”, đại biểu Thủy cảnh báo.

Đi sâu phân tích các quy định về thí điểm trong dự thảo Nghị quyết, đại biểu cho rằng, dự thảo đã thiết kế một loạt chính sách theo hướng thí điểm trải ở nhiều điều khoản khác nhau như Điều 4 quy định thí điểm các mô hình thiết chế văn hóa (trong đó có mô hình đô thị di sản), Điều 8 cho phép thí điểm cơ chế khoán chi, đặt hàng cho sáng tạo, Điều 11 đề cập thí điểm các mô hình văn hóa số, Điều 10 và Điều 11 quy định về thí điểm Quỹ văn hóa nghệ thuật. Đây là cách tiếp cận phù hợp với tính chất của lĩnh vực văn hóa, khi nhiều nội dung còn mới, cần phải thử nghiệm chính sách trước khi luật hóa. Điểm tích cực là dự thảo đã bắt đầu làm rõ thời gian thí điểm, phổ biến là trong khoảng từ 5 đến 10 năm.

Tuy nhiên, theo đại biểu này, phần quan trọng hơn của cơ chế thí điểm không phải là thời gian, mà là cách thiết kế nội dung và cơ chế thực hiện. Hiện còn nhiều điểm chưa rõ. Về chủ thể thực hiện và quy định thí điểm, dự thảo đang có sự thiếu nhất quán, dẫn đến khó xác định rõ thẩm quyền, đặc biệt trong trường hợp phát sinh vấn đề cần xử lý hoặc trách nhiệm giải trình.

Nhiều quy định mới dừng ở mức "cho phép thực hiện thí điểm" mà chưa xác định rõ nội dung nào được phép khác với luật hiện hành, khác ở mức độ nào và trong giới hạn nào. Trong khi đó, theo quy định của pháp luật, khi Quốc hội cho phép thí điểm - đặc biệt là thí điểm các chính sách có thể khác với quy định của luật - thì Nghị quyết phải xác định rõ các nội dung cốt lõi này. Nếu không, sẽ dẫn đến tình trạng hoặc không triển khai được do thiếu căn cứ cụ thể, hoặc giao quá rộng cho các cơ quan thực thi.

Đánh giá dự thảo hiện chưa làm rõ mục tiêu và tiêu chí đánh giá thí điểm, đại biểu Nguyễn Phương Thủy chỉ ra rằng, hầu hết các điều khoản chỉ dừng lại ở việc nêu định hướng chính sách mà chưa xác định rõ mục tiêu đầu ra cần đạt được sau thời hạn thí điểm. Điều này dẫn đến khó khăn trong việc đánh giá về hiệu quả và quyết định có nên tiếp tục hay mở rộng phạm vi thí điểm hay không.

Dự thảo chủ yếu giao Chính phủ quy định chi tiết về cách thức thực hiện, tuy nhiên phạm vi nội dung được giao khá rộng, trong khi Nghị quyết lại chưa thiết kế đầy đủ khung chính sách để làm căn cứ. “Điều này sẽ tiềm ẩn rủi ro về tính hợp pháp, vì có thể dẫn đến tình trạng văn bản dưới luật quyết định những vấn đề lẽ ra thuộc thẩm quyền của Quốc hội”, bà Thủy cảnh báo.

Đại biểu thành phố Hà Nội nhấn mạnh, khi Nghị quyết lựa chọn cách tiếp cận giao quyền tương đối rộng cho Chính phủ và các cơ quan thực thi trong việc quyết định và tổ chức triển khai thí điểm, thì về nguyên tắc, cần phải thiết kế tương xứng các cơ chế để kiểm soát quyền lực, giám sát và trách nhiệm giải trình. Song nội dung này hiện đang khá mờ nhạt trong dự thảo. Chưa có quy định rõ về chế độ báo cáo định kỳ; chưa xác định yêu cầu giải trình cho trường hợp không đạt mục tiêu hoặc phát sinh rủi ro; cũng như chưa thiết lập cơ chế để Quốc hội hoặc các cơ quan của Quốc hội theo dõi, đánh giá việc thực hiện. Nếu thiếu các điểm tựa này, việc giao quyền rộng sẽ tiềm ẩn rủi ro về kiểm soát và khó bảo đảm tính minh bạch trong thực thi.

Từ các phân tích trên, bà Nguyễn Phương Thủy cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện các quy định về thí điểm theo hướng rõ ngay trong dự thảo Nghị quyết. Cụ thể, với từng chính sách thí điểm, cần xác định rõ phạm vi áp dụng, nội dung được phép khác với luật hiện hành, cơ chế trách nhiệm thực hiện và nguyên tắc triển khai đúng với yêu cầu "rõ người, rõ việc, rõ địa điểm, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm và rõ thẩm quyền".

Trường hợp chưa đủ cơ sở để quy định ngay, cần tiếp tục chuẩn bị và trình Quốc hội ban hành Nghị quyết thí điểm riêng về các nội dung này để bảo đảm tính chặt chẽ, minh bạch và đúng thẩm quyền của Quốc hội.