Kết nối, định hình tương lai chuỗi cung ứng hạt điều toàn cầu

Sáng 27/10, Hội nghị Điều quốc tế Việt Nam lần thứ 15 năm 2026 do Hiệp hội Điều Việt Nam (Vinacas) phối hợp với Cục Xúc tiến thương mại, Bộ Công Thương tổ chức đã khai mạc tại TP. Hồ Chí Minh. Sự kiện thu hút hơn 500 đại biểu đến từ 40 quốc gia, vùng lãnh thổ cùng đại diện các hiệp hội, doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng điều quốc tế.

Với chủ đề “Từ nguyên liệu đến giá trị gia tăng - Kết nối chuỗi giá trị và định hình tương lai chuỗi cung ứng điều toàn cầu”, hội nghị tập trung trao đổi định hướng phát triển ngành hàng trong bối cảnh mới, khi lợi thế về năng lực chế biến cần được chuyển hóa thành giá trị kinh tế cao hơn, đồng thời gắn với yêu cầu chủ động nguồn cung, phát triển bền vững và mở rộng thị trường.

Ông Phạm Văn Công, Chủ tịch Hiệp hội Điều Việt Nam (Vinacas), cho biết năm 2025, ngành điều Việt Nam xuất khẩu gần 800.000 tấn nhân điều, đạt kim ngạch trên 5,4 tỷ USD, mức cao nhất từ trước đến nay. Việt Nam tiếp tục giữ vị trí quốc gia chế biến và xuất khẩu nhân điều lớn nhất thế giới trong gần hai thập kỷ qua, chiếm trên 80% tổng sản lượng nhân điều xuất khẩu toàn cầu. Kết quả này khẳng định năng lực chế biến và vị thế của Việt Nam trong chuỗi cung ứng điều quốc tế.

Tuy nhiên, những biến động về chính sách thuế quan, rào cản thương mại và chi phí sản xuất, vận tải, logistics, tài chính đang tạo sức ép lên toàn chuỗi, từ vùng nguyên liệu đến chế biến và tiêu thụ. Trong bối cảnh đó, ngành điều không chỉ cần tìm giải pháp vượt qua khó khăn trước mắt mà còn phải xác định hướng phát triển bền vững trong 10-20 năm tới. Trọng tâm là chuyển từ xuất khẩu sản phẩm sơ chế sang chế biến sâu, đa dạng hóa sản phẩm và nâng cao giá trị trên mỗi đơn vị hàng hóa.

Chủ tịch Vinacas nhấn mạnh, ngành điều là một chuỗi cung ứng và giá trị toàn cầu, trong đó lợi ích của các bên gắn kết chặt chẽ. Người trồng điều cần có thu nhập phù hợp; nhà máy cần nguồn nguyên liệu ổn định, chất lượng và giá cả hợp lý; doanh nghiệp thương mại cần thị trường, trong khi người tiêu dùng cần sản phẩm tốt với mức giá phù hợp.

Vì vậy, phát triển bền vững không thể chỉ dựa vào nỗ lực riêng lẻ của từng doanh nghiệp mà cần sự phối hợp giữa các quốc gia, nhà cung cấp nguyên liệu, đơn vị chế biến và nhà phân phối. Các bên cần minh bạch thông tin thị trường, chia sẻ dữ liệu về nhu cầu, nguồn cung, biến động giá, đồng thời cùng chia sẻ cơ hội và rủi ro.

Ông Trần Ngọc Hải, đại diện Cục Xúc tiến thương mại, Bộ Công Thương, nhận định ngành điều Việt Nam đang đối mặt với những thách thức mang tính cấu trúc và dài hạn. Sự dịch chuyển của chuỗi cung ứng toàn cầu, các hàng rào kỹ thuật về phát triển bền vững, xu hướng tiêu dùng xanh và áp lực cạnh tranh từ các nước sản xuất nguyên liệu đòi hỏi doanh nghiệp phải đổi mới phương thức xuất khẩu.

Đáng chú ý, Việt Nam hiện phải nhập khẩu khoảng 80% lượng điều thô phục vụ chế biến, trong khi quỹ đất nông nghiệp dành cho sản xuất điều trong nước ngày càng hạn chế. Sự phụ thuộc này đặt ra yêu cầu phải chủ động tổ chức nguồn cung, nâng cao hiệu quả chế biến và gia tăng giá trị sản phẩm đầu ra.

Theo ông Trần Ngọc Hải, doanh nghiệp cần chuyển từ tư duy bán sản phẩm sẵn có sang cung ứng sản phẩm có giá trị gia tăng cao, đồng thời tăng cường xây dựng thương hiệu và hiện diện trực tiếp tại thị trường nước ngoài. Để hỗ trợ quá trình chuyển đổi, Bộ Công Thương định hướng đổi mới xúc tiến thương mại theo hướng kết hợp phương thức trực tiếp và trực tuyến, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn trong dự báo thị trường, đồng thời chú trọng xúc tiến xanh, xúc tiến số và nâng cao năng lực đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế.

Định hướng này cũng gắn với Chương trình vươn ra thị trường quốc tế giai đoạn 2026-2030 đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt. Theo đó, hoạt động hỗ trợ doanh nghiệp hướng tới nâng cao năng lực quản trị, xây dựng thương hiệu, lựa chọn thị trường, phát triển kênh phân phối và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Đối với ngành điều, doanh nghiệp cần tận dụng các cơ chế hỗ trợ để xây dựng, bảo hộ thương hiệu, phát triển sản phẩm chế biến sâu và từng bước đưa sản phẩm mang thương hiệu Việt Nam vào các hệ thống phân phối quốc tế, thay vì chủ yếu xuất khẩu dưới nhãn hiệu của đối tác nước ngoài.

Ông Ashok Krishen, Chủ tịch Hội đồng hạt quả khô quốc tế (INC), cho biết thị trường hạt toàn cầu tăng trưởng trung bình khoảng 8% mỗi năm trong 10 năm qua. Nhu cầu tiêu thụ hạt quả khô đạt khoảng 1,4 triệu tấn mỗi năm, trong đó hạt điều chiếm tỷ trọng lớn nhất. Châu Phi là nguồn cung nguyên liệu chủ yếu, còn Hoa Kỳ và Liên minh châu Âu (EU) là những thị trường tiêu thụ lớn.

Theo ông Ashok Krishen, người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến sức khỏe và chế độ dinh dưỡng, đặc biệt là giới trẻ. Thế hệ Gen Z và các thế hệ tiếp theo sẽ có ảnh hưởng ngày càng lớn đến xu hướng tiêu dùng, mở ra cơ hội để ngành hạt và quả khô tiếp tục mở rộng thị trường. Đối với ngành điều Việt Nam, xu hướng này tạo dư địa phát triển các sản phẩm phù hợp với nhu cầu tiêu dùng hiện đại. Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả cơ hội, doanh nghiệp cần nắm bắt thị hiếu khách hàng, bảo đảm chất lượng và đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật tại thị trường nhập khẩu.

Chủ tịch INC đặc biệt lưu ý sự cần thiết tăng cường hợp tác giữa các quốc gia, hướng tới xây dựng bộ tiêu chuẩn chung về chất lượng và yêu cầu kỹ thuật đối với hạt quả khô. Việc hài hòa tiêu chuẩn sẽ góp phần tạo thuận lợi cho thương mại và nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành hàng. Với vị thế lớn trong chế biến và xuất khẩu nhân điều toàn cầu, Việt Nam có nền tảng để tiếp tục phát huy vai trò trong chuỗi giá trị quốc tế. Tuy nhiên, duy trì vị thế trong dài hạn đòi hỏi ngành điều chuyển từ lợi thế quy mô sang cạnh tranh bằng chất lượng, công nghệ, thương hiệu và liên kết chuỗi, qua đó tạo thêm giá trị cho doanh nghiệp và các chủ thể tham gia chuỗi cung ứng.