Khắc phục “thẻ vàng” IUU từ nền tảng số quản lý tàu cá

Trong nỗ lực khắc phục “thẻ vàng” IUU của Ủy ban châu Âu, ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số trong quản lý tàu cá đang trở thành giải pháp trọng tâm, mang tính nền tảng nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nghề cá, bảo đảm minh bạch, hợp pháp trong khai thác thủy sản của Việt Nam. Việc xây dựng, vận hành đồng bộ các hệ thống cơ sở dữ liệu và phần mềm chuyên ngành góp phần thay đổi căn bản phương thức quản lý từ thủ công sang hiện đại, dựa trên dữ liệu số.

Cục Thủy sản và Kiểm ngư được giao xây dựng các cơ sở dữ liệu thành phần, hiện đã triển khai 12 phần mềm chuyên ngành trong lĩnh vực thủy sản. Riêng đối với công tác quản lý khai thác, phục vụ mục tiêu chống khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU), bốn hệ thống then chốt đã được đưa vào vận hành gồm: Cơ sở dữ liệu nghề cá quốc gia (Vnfishbase), Hệ thống giám sát tàu cá (VMS), Cơ sở dữ liệu xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực khai thác thủy sản và Hệ thống truy xuất nguồn gốc thủy sản từ khai thác điện tử (e-CDT).

Trong số đó, Vnfishbase được xem là “xương sống” của hệ thống quản lý nghề cá hiện đại. Phần mềm này đáp ứng cơ bản các yêu cầu nghiệp vụ khai thác thủy sản, đặc biệt là quản lý dữ liệu tàu cá từ Trung ương tới địa phương. Được triển khai vận hành chính thức từ năm 2019, Vnfishbase cho phép cập nhật, khai thác và quản lý thống nhất thông tin về đăng ký tàu cá, cấp giấy phép khai thác, nhất là đối với tàu cá có chiều dài từ 15 mét trở lên – nhóm đối tượng trọng tâm trong giám sát IUU.

Theo ông Nguyễn Duy Thành, Phó Giám đốc Trung tâm Thủy sản và Kiểm ngư (Cục Thủy sản và Kiểm ngư), đến nay hệ thống đã được triển khai đồng bộ tại các tỉnh, thành phố có tàu cá hoạt động khai thác trên biển. Dữ liệu về tàu cá đã được chuẩn hóa và được địa phương cập nhật, khai thác thường xuyên, phục vụ kịp thời cho việc tra cứu, chỉ đạo, điều hành của Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng như của các địa phương. Đáng chú ý, 100% tàu cá của các địa phương đã được đăng ký và cập nhật trên hệ thống Vnfishbase, tạo nền tảng dữ liệu thống nhất cho quản lý đội tàu trên phạm vi cả nước.

Gắn với nhiệm vụ định danh tàu cá theo Đề án phát triển ứng dụng dữ liệu về dân cư, định danh và xác thực điện tử phục vụ chuyển đổi số quốc gia giai đoạn 2022 - 2025, tầm nhìn đến năm 2030 của Chính phủ, Cục Thủy sản và Kiểm ngư đã phối hợp với Cục Cảnh sát Quản lý hành chính về trật tự xã hội và Cục Chuyển đổi số kết nối Vnfishbase với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Việc liên thông dữ liệu này giúp tăng độ chính xác trong quản lý tàu cá, phục vụ trực tiếp cho các nhiệm vụ chống IUU. Song song đó, Cục tiếp tục phối hợp với các đơn vị liên quan rà soát, làm sạch và cập nhật bổ sung dữ liệu trên hệ thống, hướng tới tiêu chí “đúng, đủ, sống, sạch”.

Tại các địa phương, việc ứng dụng công nghệ số trong quản lý tàu cá đang mang lại những kết quả rõ nét. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, 100% tàu cá đã được đăng ký và cập nhật đầy đủ trên Vnfishbase; danh sách tàu cá đã xóa đăng ký được công khai và đồng bộ với hệ thống giám sát hành trình VMS, phục vụ hiệu quả cho công tác nhận diện, kiểm tra, kiểm soát trên biển. Để hệ thống vận hành hiệu quả hơn, bà Phạm Thị Na, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Hồ Chí Minh cho biết, Sở đã đề xuất bổ sung một số trường thông tin cần thiết trên Vnfishbase, trong đó có dữ liệu về chứng nhận an toàn thực phẩm tàu cá, đồng thời yêu cầu các đơn vị đăng kiểm cập nhật đầy đủ danh sách tàu cá đã đăng kiểm, bảo đảm tính thống nhất của dữ liệu.

Bên cạnh quản lý đội tàu, truy xuất nguồn gốc thủy sản từ khai thác điện tử được xác định là khâu then chốt để đáp ứng yêu cầu của thị trường xuất khẩu. Hệ thống e-CDT hiện không chỉ áp dụng đối với tàu cá có chiều dài từ 15 mét trở lên theo quy định bắt buộc, mà còn thu hút hàng nghìn tàu cá có chiều dài từ 6 mét trở lên tham gia. Các địa phương đã chỉ đạo cơ quan chức năng rà soát, hướng dẫn ngư dân thực hiện đầy đủ quy trình rời cảng, cập cảng trên hệ thống e-CDT.

Tại Đồng Tháp, việc triển khai e-CDT được thực hiện đồng bộ, bảo đảm 100% tàu cá xuất, nhập bến được khai báo trên hệ thống, 100% hồ sơ cấp biên nhận được thực hiện điện tử. Nhờ đó, tính minh bạch và hợp pháp của sản phẩm thủy sản khai thác được nâng cao rõ rệt. Thay vì phải trực tiếp đến Ban quản lý cảng cá để làm thủ tục, ngư dân chỉ cần thao tác khai báo trên phần mềm e-CDT trước khi tàu cập cảng khoảng một giờ.

Ngư dân Lê Hoài Thương, ấp Cảng, xã Trần Đề, thành phố Cần Thơ cho biết, phần mềm e-CDT tích hợp nhiều thông tin quan trọng như sản lượng, vùng biển khai thác, giúp ngư dân giải quyết nhanh chóng các thủ tục hành chính liên quan đến hoạt động của tàu cá, đồng thời tạo thuận lợi cho lực lượng quản lý trong kiểm tra, giám sát.

Theo ông Lư Tấn Hòa, Phó Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản và Kiểm ngư thành phố Cần Thơ, ứng dụng công nghệ số đã góp phần nâng cao năng lực quản lý đội tàu, ngăn chặn và xử lý kịp thời các trường hợp có nguy cơ vi phạm IUU, đồng thời tăng tính minh bạch trong truy xuất nguồn gốc thủy sản phục vụ xuất khẩu.

Dù vậy, quá trình chuyển đổi số trong quản lý khai thác thủy sản vẫn đối mặt với không ít thách thức, đặc biệt là hạ tầng kỹ thuật và năng lực vận hành hệ thống ở cơ sở. Theo ông Nguyễn Duy Thành, thời gian tới cần tiếp tục nâng cấp, mở rộng Vnfishbase và các hệ thống liên quan để đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số toàn diện; đồng thời tăng cường đào tạo, tập huấn cho đội ngũ cán bộ các cấp về vận hành và khai thác dữ liệu.