Khi Trung Quốc không còn muốn chỉ là "công xưởng thế giới"

Nhưng khi những “động cơ cũ” dần lỗi nhịp trước những biến động địa chính trị dồn dập, nền kinh tế lớn thứ hai thế giới hiểu rằng để duy trì vị thế, họ không còn cách nào khác ngoài việc thay đổi thói quen “thắt lưng buộc bụng” để chuyển thành đầu tàu tiêu dùng mới của thế giới".

Xây dựng “lớp đệm” mới trước những biến động khó lường

Trong suốt nhiều thập kỷ qua, các nhà lãnh đạo Trung Quốc đã kiên định theo đuổi mô hình tăng trưởng dựa trên đầu tư thâm dụng và xuất khẩu. Chiến lược này đã thành công khi biến Trung Quốc thành "công xưởng của thế giới", nắm giữ vị thế nhà xuất khẩu lớn nhất trong gần 60% các danh mục sản phẩm toàn cầu và chiếm hơn 20% dòng chảy xuất khẩu của thế giới.

Tuy nhiên, khi thế giới bước sang năm 2026, mô hình cũ này đang phải đối mặt với những thách thức chưa từng có tiền lệ. Sự kết hợp giữa tình trạng dư thừa năng lực sản xuất đẩy giá hàng hóa xuống mức thấp kỷ lục, cuộc khủng hoảng bất động sản kéo dài bào mòn tài sản hộ gia đình và làn sóng bảo hộ thương mại toàn cầu của chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump đã buộc kinh tế Trung Quốc phải thay đổi.

Trước bối cảnh đó, Trung Quốc chuẩn bị công bố Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 cho giai đoạn 2026-2030 với một mục tiêu mang tính bước ngoặt: thúc đẩy "gia tăng đáng kể" tiêu dùng vào năm 2030. Những thuật ngữ được sử dụng trong dự thảo lần này mang sắc thái khẩn trương và quyết liệt hơn hẳn so với bất kỳ lời kêu gọi nào trước đây về chi tiêu nội địa. Hiện tại, tiêu dùng nội địa chỉ chiếm khoảng 41% Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Trung Quốc. Nhưng theo ước tính của hãng tin Bloomberg Economics, con số này bắt buộc phải chạm mức 46% vào năm 2030 để có thể trở thành động cơ tăng trưởng tiếp theo cho quốc gia này.

Tầm nhìn mới của Trung Quốc không chỉ nhằm mục đích ổn định nội tại mà còn hướng tới việc tạo ra một "lớp đệm" vững chắc trước các thách thức địa chính trị. Các chuyên gia kinh tế nhận định rằng một nền kinh tế Trung Quốc cân bằng hơn, dựa trên nhu cầu nội địa mạnh sẽ tạo ra hiệu ứng lan tỏa. Với việc Trung Quốc đóng góp khoảng 30% vào động lực tăng trưởng toàn cầu, sự chuyển mình thành công của quốc gia này sẽ giúp kinh tế thế giới vững vàng hơn.

Những đòn bẩy từ chính sách

Để hiện thực hóa tham vọng chuyển đổi này, Trung Quốc đã chính thức đặt ra một biểu ngữ chính sách mới: “Đầu tư vào Con người”. Đây là một sự thay đổi mang tính hệ thống so với chiến lược ưu tiên đầu tư vào hàng hóa vốn và cơ sở hạ tầng đã tồn tại lâu nay. Trọng tâm của chiến lược mới là củng cố lưới an sinh xã hội để giải phóng nguồn lực tài chính khổng lồ đang bị kẹt trong tâm lý "tiết kiệm phòng vệ" của người dân. Tính đến cuối năm 2025, tổng tiền gửi của các hộ gia đình Trung Quốc đã vượt mức 165.000 tỷ NDT (tương đương 24.000 tỷ USD), với hơn 31% thu nhập khả dụng được giữ lại thay vì chi tiêu. Lý do là hệ thống an sinh xã hội còn quá "mỏng", khiến người dân phải có nguồn dự phòng về chi phí y tế đột xuất hoặc cảnh thiếu hụt khi về già.

Trước thực trạng đó, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) gần đây đã khuyến nghị Trung Quốc nên đưa việc chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng lấy tiêu dùng làm trọng tâm thành chính sách bao trùm. Các biện pháp cụ thể bao gồm tăng cường hỗ trợ tài khóa cho khu vực bất động sản để bảo vệ người mua nhà, đồng thời nâng cao phúc lợi xã hội. IMF tính toán rằng nếu Trung Quốc tăng gấp đôi chi tiêu cho an sinh xã hội tại các vùng nông thôn, tổng mức chi tiêu của người dân sẽ tăng mạnh và đưa tỷ lệ tiêu dùng trên GDP của cả nước tăng thêm tới 2,4 điểm phần trăm trong vòng 5 năm.

Bên cạnh đó, việc nới lỏng hệ thống hộ khẩu để 200 triệu lao động di cư nông thôn được hưởng đầy đủ quyền lợi thành phố có thể đóng góp thêm 0,6 điểm phần trăm vào tỷ lệ tiêu dùng trên GDP.

Các rào cản không dễ vượt qua

Mặc dù lộ trình chuyển đổi đã được vạch ra, nhưng hành trình này đang phải đối mặt với những lực cản nội tại vô cùng lớn, từ tâm lý người tiêu dùng mong manh đến tư duy quản trị kinh tế cũ.

Sự suy giảm của thị trường bất động sản kết hợp với áp lực giảm phát không chỉ bào mòn tài sản tích lũy của các hộ gia đình mà còn tạo ra một bầu không khí tiêu cực. Điều này đã dẫn đến một sự thay đổi sâu sắc trong hành vi tiêu dùng của giới trẻ Trung Quốc. Thay vì chạy theo những món đồ xa xỉ để khẳng định địa vị như tầng lớp trung lưu của thập kỷ trước, thế hệ mới đang chuyển hướng sang thị trường đồ cũ đầy thực dụng. Nền tảng chuyên giao dịch đồ cũ Xianyu của Alibaba với hơn 600 triệu người dùng là minh chứng cho việc người tiêu dùng Trung Quốc đang ưu tiên giá trị thực tế và tiết kiệm trong bối cảnh hiện tại. Xu hướng này khiến nỗ lực kích cầu các sản phẩm mới của Chính phủ Trung Quốc gặp nhiều khó khăn hơn.

Thêm vào đó, một rào cản mang tính hệ thống khác chính là tư duy "ưu tiên sản xuất" đã ăn sâu vào bộ máy lãnh đạo. Trong một thế giới đa cực đầy biến động địa chính trị, nhiều quan chức Trung Quốc vẫn tin rằng chuỗi cung ứng công nghiệp và năng lực sản xuất công nghệ cao là nền tảng cốt yếu của an ninh và sức mạnh quốc gia.

Cuối cùng, IMF cũng chỉ ra rằng để tái cân bằng thành công, Trung Quốc cần phải thực hiện những cải cách tài khóa quyết liệt hơn, thay vì chỉ dừng lại ở các gói trợ cấp mua sắm tạm thời vốn có tác dụng "vay mượn" chi tiêu từ tương lai. Các khuyến nghị bao gồm việc điều chỉnh thuế lao động theo hướng lũy tiến hơn và tăng cường đánh thuế vào lợi nhuận từ đầu tư để giảm gánh nặng cho nhóm thu nhập thấp – những người có xu hướng chi tiêu nhiều nhất.

Trong bối cảnh phức tạp hiện thời, các chuyên gia cảnh báo rằng trì hoãn cải cách không còn là một lựa chọn khả thi đối với Trung Quốc. 5 năm tới sẽ là phép thử quan trọng cho nền kinh tế lớn thứ hai thế giới. Nếu thành công, Trung Quốc sẽ không còn bị giới hạn trong danh tiếng "công xưởng toàn cầu" mà còn có thể vươn mình trở thành một cường quốc tiêu dùng hàng đầu, góp phần dẫn dắt kinh tế thế giới trong kỷ nguyên mới.