Sức ép kinh tế đang đặt lại bài toán quan hệ Anh - EU

Gần một thập niên sau khi rời khỏi Liên minh châu Âu (EU), nước Anh đang đứng trước một thực tế ngày càng khó né tránh: chính những tính toán về lợi ích kinh tế, chứ không phải tranh luận về bản sắc, đang buộc London phải nhìn nhận lại khoảng cách của mình với EU. Trước thềm một loạt cuộc tiếp xúc mới với Brussels, chủ đề về mối quan hệ Anh - EU đã trở lại vị trí trung tâm của đời sống chính sách, lần này với trọng tâm đặt vào tăng trưởng, thương mại và "sức khỏe" của khu vực doanh nghiệp.

Tiếng nói thẳng thắn nhất đến từ khu vực điều hành kinh tế. Bộ trưởng Kinh doanh, Đổi mới, Khoa học và Thương mại Jonathan Reynolds cảnh báo rằng doanh nghiệp Anh đang chịu thiệt hại bởi sự bất định xung quanh mối quan hệ với EU, và rằng tình trạng này không thể kéo dài. Theo ông, nước Anh phải giải quyết cho rõ mối quan hệ dài hạn ấy sẽ ra sao, bởi ngày nào ông cũng trò chuyện với các doanh nghiệp đang mang trong mình những quan ngại và bất an.

Những quan ngại ấy không hề mơ hồ, mà bắt nguồn từ các thay đổi chính sách hết sức cụ thể từ phía Brussels. Bộ quy tắc mới về mua sắm công và trợ cấp mang tên “Made in Europe”, những vướng mắc quanh thuế thép của EU và các quy tắc xuất xứ đối với xe điện được cảnh báo sẽ tác động tới các doanh nghiệp Anh. Ông Reynolds nhấn mạnh rằng các chính sách đến từ Brussels đang gây ra những vấn đề nghiêm trọng cho ngành sản xuất của Anh và cần được xử lý. Với một nền kinh tế có độ mở lớn và chuỗi cung ứng gắn chặt với thị trường châu Âu, mỗi thay đổi về tiêu chuẩn kỹ thuật hay quy tắc thương mại ở bên kia eo biển Manche đều lập tức dội vào năng lực cạnh tranh của hàng hóa Anh.

Sức ép buộc London phải xử lý quan hệ với EU còn được khuếch đại bởi bức tranh tài khóa nhiều gam trầm. Nền kinh tế Anh năm nay được đánh giá là có khả năng chống chịu đáng kinh ngạc, song dư địa ngân sách lại hết sức eo hẹp. Bộ trưởng Tài chính John Healey thừa nhận gánh nặng an sinh xã hội đang phình to tới mức khó bền: theo ước tính của Văn phòng Trách nhiệm Ngân sách (OBR, cơ quan giám sát tài khóa độc lập), chi an sinh xã hội sẽ tăng trung bình 16 tỷ bảng mỗi năm cho tới tài khóa 2031–32, từ mức 353 tỷ bảng trong năm nay lên 431 tỷ bảng. Trước một hệ thống chi tiêu được chính người đứng đầu ngành tài chính mô tả là không bền vững, việc tìm thêm dư địa tăng trưởng từ bên ngoài trở thành một nhu cầu thực tế.

Chính ở điểm này, châu Âu được nhìn nhận trước hết như một bài toán kinh tế. Thủ tướng Andy Burnham từng cho rằng việc thắt chặt quan hệ với EU có thể cộng thêm “vài điểm phần trăm” vào tăng trưởng kinh tế của Anh – một lập luận đặt lợi ích thương mại và đầu tư làm thước đo chủ đạo, thay vì đặt nặng khía cạnh thể chế hay chính trị.

Dù vậy, những bước đi của London vẫn được giữ trong khuôn khổ thận trọng. Chính phủ đã để ngỏ khả năng xem xét lại nhiều phương án hợp tác, từ quyền tự do đi lại cho tới liên minh thuế quan và thị trường chung, nhưng đồng thời khẳng định sẽ tôn trọng những “lằn ranh đỏ” trong nhiệm kỳ Quốc hội hiện tại – không quay lại liên minh thuế quan, thị trường chung, tự do đi lại hay tư cách thành viên EU. Nói cách khác, mục tiêu trước mắt là thu hẹp những điểm nghẽn gây tốn kém cho doanh nghiệp, chứ chưa phải một sự đảo chiều về cấu trúc.

Hội nghị thượng đỉnh Anh – EU dự kiến diễn ra tại Brussels ngày 20/11 phản ánh rõ tinh thần ấy. Chương trình nghị sự được giới hạn ở những nội dung thương mại thiết thực: các quy tắc mới cho thương mại thực phẩm, việc liên kết các thị trường carbon và một cơ chế dịch chuyển dành cho thanh niên. Đây là một lộ trình được thiết kế để mang lại kết quả cụ thể trong ngắn hạn, đồng thời tránh khơi lại những tranh luận lớn hơn về tư cách thành viên.

Diễn biến này vượt ra ngoài phạm vi một câu chuyện nội bộ của châu Âu. Đối với các nền kinh tế có quan hệ thương mại gắn bó với cả Vương quốc Anh và Liên minh châu Âu, một không gian Anh - EU ổn định, minh bạch và dễ dự đoán hơn luôn là điều đáng mong đợi, bởi nó chi phối trực tiếp các quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn kỹ thuật và dòng chảy hàng hóa mà nhiều quốc gia khác cũng tham gia. Việc London tìm cách giảm thiểu bất định trong quan hệ với thị trường láng giềng, nếu thành công, sẽ góp phần tạo nên một môi trường thương mại thuận lợi hơn cho các đối tác ở bên ngoài, trong đó có những nền kinh tế đang kết nối sâu rộng với cả hai bờ eo biển Manche.

Con đường phía trước của nước Anh vẫn còn dài và nhiều ẩn số. Nhưng điều đã rõ là, sau gần mười năm, động lực đưa London trở lại bàn đối thoại với châu Âu lần này mang đậm màu sắc kinh tế hơn bao giờ hết.