Ngân sách của Anh: Khát vọng phải nhường chỗ cho thận trọng

Bản ngân sách đầu tay của chính phủ Thủ tướng Andy Burnham phơi bày một giới hạn quen thuộc của các nền kinh tế phát triển: khoảng cách giữa khát vọng cải cách và dư địa ngân khố đang ngày một nới rộng.

Một chính phủ bước vào nhiệm kỳ với lời hứa thay đổi mạnh mẽ, rốt cuộc lại công bố một bản ngân sách thận trọng đến mức dè dặt. Đó là ấn tượng bao trùm sau khi Bộ trưởng Tài chính John Healey trình bày kế hoạch tài khóa đầu tiên của mình hôm 28/10, cũng là bản ngân sách đầu tiên của chính phủ Thủ tướng Andy Burnham. Điều đáng chú ý là chính Thủ tướng Andy Burnham cũng thừa nhận rằng bản ngân sách này chưa đủ táo bạo và ông lý giải bằng một câu: “Dư địa để xoay xở không được như tôi mong đợi". Toàn bộ câu chuyện ngân sách năm nay, suy cho cùng, nằm gọn trong chữ “dư địa” ấy.

Bối cảnh tài khóa của nước Anh giải thích vì sao khát vọng buộc phải nhường chỗ cho thận trọng. Bản ngân sách được đưa ra chỉ ít ngày sau khi nợ công của nước Anh lần đầu tiên vượt mốc 3.000 tỷ bảng, trong khi khoảng đệm an toàn còn lại mỏng đi trông thấy. Theo Văn phòng Trách nhiệm Ngân sách (OBR), cơ quan giám sát tài khóa độc lập, Anh vẫn trên đà đạt mục tiêu đưa ngân sách hiện hành về thặng dư vào tài khóa 2029–2030, song tấm đệm tài khóa đã giảm xuống chỉ còn 15 tỷ bảng. Bản thân OBR cũng không giấu sự dè dặt khi nhận định khoảng đệm này là rất nhỏ so với những rủi ro và bất định vốn có trong bất kỳ dự báo tài khóa trung hạn nào.

Phía sau lớp đệm mỏng manh đó là hai con số nói lên rất nhiều về dư địa chính sách còn lại. Theo OBR, gánh nặng thuế được dự báo lập kỷ lục khi tỷ lệ thuế trên GDP vượt đỉnh lịch sử 42,9% vào tài khóa 2031-2032, trong khi nợ công ước vẫn neo ở mức cao, khoảng 95% GDP. Với những con số này, mỗi quyết định chi tiêu mới đều trở thành một lựa chọn đánh đổi, chứ không còn là một dư địa để phô diễn tham vọng.

Đứng trước giới hạn đó, ông Healey chọn con đường an toàn. Dù bản ngân sách có bao gồm đợt tăng thuế 4,3 tỷ bảng nhằm vào người gửi tiết kiệm và giới chủ cho thuê bất động sản, đây vẫn là một bản ngân sách tương đối dè dặt, thiếu vắng những thay đổi theo hướng tăng thuế-tăng chi. Mục tiêu trước mắt của ông là giữ niềm tin của thị trường. Bộ trưởng tìm cách trấn an giới đầu tư trái phiếu bằng việc bám sát các quy tắc tài khóa do chính mình đặt ra mà không tăng thuế mạnh, đồng thời cam kết giữ “kỷ luật” với nền tài chính công. Thế nhưng, sự thận trọng ấy lại vấp phải một câu hỏi khó về độ tin cậy. Các viện nghiên cứu hàng đầu cảnh báo rằng những kế hoạch cắt giảm mạnh thâm hụt ngân sách của Bộ trưởng sẽ khó trở thành hiện thực, trong bối cảnh sức ép đè nặng lên cả dịch vụ công lẫn các hộ gia đình, giữa lúc Bộ Tài chính chuẩn bị cho một cuộc rà soát chi tiêu năm tới mà giới phân tích dự báo sẽ “tàn khốc” với nhiều bộ ngành - hệ quả của chính việc trì hoãn các quyết định khó khăn trong bản ngân sách lần này. Nỗi hoài nghi ấy không phải không có căn cứ lịch sử: chính OBR chỉ ra rằng nhiều đời chính phủ liên tiếp đã cam kết kéo thâm hụt ngân sách danh nghĩa xuống dưới 2% GDP, nhưng cho đến nay vẫn chưa làm được.

Vấn đề cốt lõi, như nhiều nhà kinh tế chỉ ra, là những quyết định khó khăn nhất đã bị đẩy về tương lai. Viện Nghiên cứu Tài khóa (IFS) tính toán rằng đến tài khóa 2030-2031, ông Healey sẽ phải bổ sung khoảng 28 tỷ bảng mới có thể cùng lúc làm được ba việc: tránh cắt giảm thực chi ở nhiều dịch vụ công, giữ nguyên ngân sách y tế, và nâng chi tiêu quốc phòng lên 3% GDP vào năm 2030 như mục tiêu đã đề ra. Khoản tiền lớn này chưa được chỉ rõ sẽ lấy từ đâu - đó chính là khoảng trống giữa lời hứa hôm nay và hóa đơn phải trả ngày mai.

Nếu nhìn từ phía người dân, bức tranh càng kém sáng sủa. Bất chấp những biện pháp hỗ trợ, một hộ gia đình trung bình vẫn được dự báo chứng kiến thu nhập giảm khoảng 1.000 bảng trong vòng ba năm và kết thúc thập niên này gần như không khá hơn so với năm 2019 - kết quả tồi tệ nhất về mức sống kể từ khi có số liệu thống kê, tức từ thập niên 1950. Để xoa dịu phần nào, ngân sách dành khoản hỗ trợ một lần 100 bảng cho các hộ gia đình thuộc nhóm nhà ở bậc A–D theo thang thuế địa phương (tức nhóm nhà có giá trị thấp đến trung bình, nơi tập trung phần lớn các hộ thu nhập khiêm tốn), nhằm giúp chi trả hóa đơn năng lượng.

Đáng chú ý là ngay cả những khoản tưởng như tin vui cũng ẩn chứa gánh nặng thuế. Lương hưu nhà nước tăng 3,9%, lên 13.036 bảng, được dự báo sẽ đẩy hàng triệu người vượt ngưỡng miễn thuế cá nhân 12.570 bảng, đồng nghĩa lần đầu tiên họ phải nộp thuế trên khoản lương hưu của mình. Đây chính là cơ chế mà giới chuyên môn gọi là “fiscal drag” - khi ngưỡng miễn thuế đứng yên trong lúc thu nhập danh nghĩa tăng, ngân khố lặng lẽ thu thêm mà không cần tuyên bố một sắc thuế mới nào.

Trong khi đó, nền kinh tế Anh vẫn cho thấy sức bền đáng ghi nhận bất chấp cú sốc giá năng lượng. OBR đã nâng dự báo tăng trưởng kinh tế năm nay lên 1,2%, từ mức 1,1% đưa ra hồi tháng 3/2026. Trên mặt trận ngân sách, mức vay nợ của chính phủ được dự báo giảm từ 4,4% GDP của năm ngoái xuống 4,2% GDP trong năm nay. Thị trường đã đón nhận bản ngân sách một cách bình thản.

Giới phân tích từng dự báo một “bản ngân sách tẻ nhạt”, không gây bất ngờ, sẽ được tưởng thưởng bằng lợi suất trái phiếu thấp hơn và thực tế đã diễn ra đúng như vậy.

Song sự dẻo dai của nền kinh tế trong ngắn hạn không che lấp được sự mong manh về dài hạn. Khi tấm đệm an toàn chỉ còn 15 tỷ bảng, trong khi những rủi ro bên ngoài - từ biến động giá năng lượng, bất ổn địa chính trị cho tới triển vọng năng suất và dòng di cư - đều khó lường, thì chỉ một cú sốc cũng đủ buộc chính phủ phải lựa chọn giữa tăng thuế và cắt giảm chi tiêu. Đó là lý do vì sao các nhà phân tích cảnh báo nền kinh tế Anh vẫn “dễ tổn thương” trước nguy cơ tăng thuế trong tương lai, dù trước mắt mọi con số đều đang đi đúng hướng.

Bản ngân sách đầu tiên dưới thời Thủ tướng Burnham, vì thế, không nên được đọc như một thất bại hay một thành công, mà như một tấm gương phản chiếu giới hạn thực của ý chí chính trị trong một nền kinh tế đã gần cạn dư địa. Tham vọng cải cách vẫn còn đó, nhưng nó buộc phải vận hành trong một không gian tài khóa chật hẹp, nơi mỗi lời hứa đều phải soi chiếu với khả năng chi trả. Với các đối tác thương mại và đầu tư đang quan sát nước Anh, điều quan trọng nhất rút ra có lẽ không phải là những con số của một năm, mà là mức độ kiên định của London trên con đường vừa giữ kỷ luật ngân sách, vừa không đánh mất sức sống của nền kinh tế khi dư địa tài khóa ngày càng thu hẹp./.