Khoa học đồng hành cùng sinh kế vùng chè di sản

Trong dòng chảy phát triển hôm nay, quần thể chè Shan tuyết cổ thụ đang được nhìn nhận không chỉ như một nguồn gen quý hiếm, mà còn là "di sản sống" cần được bảo tồn, phát huy gắn với nâng cao đời sống người dân. Và để đánh thức trọn vẹn giá trị ấy, khoa học đang được đặt vào vị trí đồng hành cùng cộng đồng địa phương.

Ngày 12/5, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh Tuyên Quang phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Hội thảo "Giải pháp thúc đẩy bảo tồn, phát huy giá trị quần thể cây di sản chè Shan tuyết cổ thụ gắn với cải thiện sinh kế tỉnh Tuyên Quang".

* Giữ nguồn gen quý giữa đại ngàn

Sau hợp nhất, Tuyên Quang hiện là địa phương có diện tích chè lớn nhất cả nước với trên 27.500 ha, trong đó chè Shan tuyết chiếm hơn 19.000 ha. Đặc biệt, toàn tỉnh có trên 7.000 ha chè Shan tuyết cổ thụ cùng 1.629 cây được công nhận là "Cây Di sản Việt Nam".

Những vùng chè cổ thụ ấy phân bố chủ yếu ở các xã vùng cao như Cao Bồ, Hồ Thầu, Thông Nguyên, Nậm Dịch, Hồng Thái… nơi quanh năm sương mù bao phủ, khí hậu mát lạnh và gần như không chịu tác động của hóa chất công nghiệp. Chính điều kiện sinh thái đặc biệt ấy đã tạo nên thứ trà mang hương vị riêng biệt, hậu ngọt sâu và trở thành sản phẩm được thị trường trong và ngoài nước đánh giá cao.

Tuy nhiên, phía sau những nương chè cổ thụ trăm năm tuổi vẫn còn không ít trăn trở. Nhiều cây chè đang đối diện nguy cơ già cỗi, sâu bệnh, suy giảm do biến đổi khí hậu và phương thức khai thác truyền thống thiếu bền vững. Phần lớn sản phẩm chè vẫn tiêu thụ dưới dạng nguyên liệu thô, giá trị gia tăng chưa tương xứng với tiềm năng.

Ông Cao Hồng Kỳ, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh Tuyên Quang cho rằng, bảo tồn chè Shan tuyết cổ thụ không chỉ đơn thuần là giữ một loại cây đặc sản, mà còn là gìn giữ nguồn gen quý, không gian sinh thái và bản sắc văn hóa của đồng bào vùng cao.

Theo ông Cao Hồng Kỳ, muốn quần thể chè di sản phát huy được giá trị bền vững thì phải đặt khoa học, công nghệ và cộng đồng địa phương vào cùng một chuỗi liên kết. Khoa học không thể đứng ngoài thực tiễn, mà phải đi vào từng nương chè, từng bản làng để giúp người dân thay đổi tập quán sản xuất, nâng cao giá trị sản phẩm và từng bước cải thiện sinh kế.

Cũng từ tư duy ấy, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh đã chủ động phối hợp với các sở, ngành, chuyên gia, doanh nghiệp tổ chức hội thảo nhằm tạo diễn đàn để các nhà quản lý, nhà khoa học và cộng đồng cùng nhìn lại thực trạng, đề xuất giải pháp bảo tồn, khai thác hiệu quả quần thể chè Shan tuyết cổ thụ.

Ông Đỗ Tấn Sơn, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tuyên Quang cho biết, ngành chè hiện đóng góp gần 690 tỷ đồng mỗi năm, chiếm khoảng 10% giá trị ngành trồng trọt của tỉnh. Toàn tỉnh đã có 104 sản phẩm chè đạt OCOP, trong đó có 3 sản phẩm đạt OCOP 5 sao quốc gia. Nhiều sản phẩm chè Shan tuyết đã xuất khẩu tới hơn 20 quốc gia và vùng lãnh thổ.

Tuy nhiên, để người dân thực sự sống được từ cây chè cổ thụ, địa phương cần phát triển cây chè theo hướng hữu cơ, đẩy mạnh chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và gắn sản phẩm trà với du lịch trải nghiệm, du lịch sinh thái đặc thù vùng cao.

* Để người dân sống được từ chè cổ thụ

Một trong những điểm nhấn tại hội thảo lần này là câu chuyện khoa học được đưa xuống tận cộng đồng, trở thành động lực cho phát triển sinh kế bền vững.

Tại xã Cao Bồ, vùng đệm Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Côn Lĩnh, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh Tuyên Quang đã triển khai dự án "Tăng cường năng lực bảo tồn, phát huy giá trị Quần thể cây di sản chè Shan tuyết cổ thụ gắn với cải thiện sinh kế cho cộng đồng". Dự án nhận được sự hỗ trợ từ Chương trình tài trợ các dự án nhỏ của Quỹ Môi trường toàn cầu thuộc Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP/GEF SGP).

Thông qua các hoạt động tập huấn, đã có hàng trăm lượt người dân được hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc chè theo hướng hữu cơ, bảo vệ nguồn gen, xây dựng quy ước cộng đồng và phát triển du lịch trải nghiệm gắn với chè Shan tuyết cổ thụ.

Ông Tô Đức Hiện, Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh Tuyên Quang cho biết, điều quan trọng nhất là giúp người dân trở thành chủ thể trong quá trình bảo tồn chè di sản. Khi cộng đồng hiểu được giá trị của cây chè cổ thụ, người dân sẽ chủ động hơn trong việc bảo vệ rừng, chăm sóc chè và xây dựng thương hiệu sản phẩm địa phương.

Theo ông Hiện, nhiều mô hình bước đầu đã cho thấy hiệu quả tích cực. Người dân dần thay đổi nhận thức, chú trọng hơn tới kỹ thuật thu hái, chăm sóc chè theo hướng hữu cơ thay vì khai thác tự phát như trước đây.

Ông Hoàng Văn Lương, Phó Chủ tịch UBND xã Cao Bồ chia sẻ, trước đây việc chăm sóc chè của người dân chủ yếu dựa vào kinh nghiệm truyền thống, chưa quan tâm nhiều tới bảo tồn lâu dài. Sau khi được tập huấn và hỗ trợ kỹ thuật, nhiều hộ dân đã thay đổi cách làm, biết giữ cây chè cổ thụ, thu hái đúng kỹ thuật và chú trọng nâng cao chất lượng sản phẩm.

"Quan trọng nhất là người dân bắt đầu hiểu rằng giữ được cây chè cổ thụ cũng chính là giữ sinh kế cho con cháu sau này", ông Lương chia sẻ.

Không chỉ ở Cao Bồ, tại xã Hồ Thầu, nơi những nương chè Shan tuyết trải dài giữa mây núi, cây chè cổ thụ cũng đang mở ra hướng phát triển mới cho người dân địa phương.

Ông Phượng Chàn Nu, Phó Chủ tịch UBND xã Hồ Thầu cho biết, những năm gần đây, cùng với sản xuất chè hữu cơ, địa phương đang từng bước khai thác du lịch trải nghiệm gắn với văn hóa trà và cảnh quan vùng cao. Du khách đến Hồ Thầu không chỉ để mua trà, mà còn muốn được tự tay hái chè, thưởng trà giữa núi rừng và tìm hiểu đời sống đồng bào bản địa.

Từ những nương chè cổ thụ, nhiều hộ dân vùng cao không chỉ có thêm nguồn thu nhập ổn định hơn mà còn nâng cao nhận thức về bảo tồn tài nguyên và gìn giữ di sản.

Tại hội thảo, nhiều ý kiến cũng đề xuất cần sớm hoàn thiện cơ chế đặc thù cho bảo tồn chè Shan tuyết cổ thụ; ứng dụng công nghệ số trong truy xuất nguồn gốc; xây dựng mã số vùng trồng; thúc đẩy liên kết giữa người dân, hợp tác xã và doanh nghiệp để nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm trà di sản.

Giữa mây mù Tây Côn Lĩnh, những cây chè Shan tuyết cổ thụ vẫn âm thầm xanh qua hàng trăm năm như một phần linh hồn của núi rừng.

Nhưng để "báu vật xanh" ấy thực sự trở thành động lực phát triển cho vùng cao, cần nhiều hơn những mùa thu hái, cần những bàn tay của người dân, doanh nghiệp, nhà khoa học và chính quyền cùng chung sức gìn giữ. Khi khoa học được áp dụng vào thực tiễn, những nương chè nơi đại ngàn có thể sẽ không chỉ cho ra những búp trà quý, mà còn mở ra con đường sinh kế bền vững cho cộng đồng các dân tộc vùng cao Tuyên Quang.