Khuyến khích đổi mới sáng tạo, bảo vệ người dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung

Chiều 4/8, trong khuôn khổ Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, thảo luận tại tổ về dự án Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, đa số đại biểu Quốc hội thống nhất với việc ban hành Nghị quyết nhằm thể chế hóa các chủ trương của Đảng về khuyến khích đổi mới sáng tạo, bảo vệ người dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung.

Cần nhìn nhận đầy đủ việc bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm

Theo đại biểu Nguyễn Duy Ngọc (Cần Thơ), trên thực tế, nhiều trường hợp thuộc các nhóm đối tượng trong dự thảo Nghị quyết đang gặp khó khăn do pháp luật chưa quy định hoặc còn có những cách hiểu khác nhau trong thực hiện pháp luật.

Đại biểu Nguyễn Duy Ngọc nêu, trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, Nghị quyết số 57-NQ/TW có cơ chế cho phép thử nghiệm (sandbox) nhưng trên thực tế, chưa có nhiều đơn vị đứng ra thực hiện các mô hình thử nghiệm này. Đánh giá sau 1,5 năm thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW, tỷ lệ giải ngân của cả 3 nhóm (khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số) vẫn còn rất hạn chế.

Đại biểu nhấn mạnh, chuyển đổi số là việc phải làm để mang lại hiệu quả trong cải cách thủ tục hành chính, tạo thuận lợi để người dân và doanh nghiệp không phải đến cơ quan công quyền hoặc nếu có, chỉ đến một nơi. Tuy nhiên, đến nay, việc giải ngân cho các nhiệm vụ này vẫn rất khó bởi hiện còn có những cách hiểu khác nhau trong việc đăng ký, giải ngân vốn và thanh quyết toán cũng như chỉ định thầu, thủ tục rút gọn hay đấu thầu rộng rãi.

Bên cạnh đó, còn có vướng mắc trong việc xác định tuổi thọ của công nghệ. Công nghệ thay đổi ngày càng nhanh nên việc xác định giới hạn để loại trừ những công nghệ lạc hậu hoặc không còn phù hợp tại thời điểm nhập khẩu và đưa vào sử dụng cũng phát sinh nhiều cách hiểu khác nhau. Chính những vướng mắc này đang gây cản trở và tạo ra nhiều khó khăn trong quá trình triển khai.

Cho rằng cần nhìn nhận đầy đủ việc bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám thử nghiệm, đại biểu Nguyễn Duy Ngọc nêu rõ, qua tổng kết hai nhiệm kỳ vừa qua, chưa có trường hợp nào bị xử lý khi xảy ra thiệt hại hoặc sai phạm nếu việc thực hiện không xuất phát từ động cơ vụ lợi.

Nghiên cứu mở rộng phạm vi điều chỉnh

Bày tỏ đồng tình cao với sự cần thiết ban hành Nghị quyết, đại biểu Lê Thành Đông (Hà Tĩnh) cho biết, trong bối cảnh hiện nay, việc ban hành Nghị quyết vừa kịp thời thể chế hóa chủ trương, quan điểm của Đảng, vừa đáp ứng yêu cầu thực tiễn và nhiệm vụ phát triển đất nước trong giai đoạn mới; đồng thời mang ý nghĩa nhân văn khi khuyến khích cán bộ và các chủ thể dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung.

Tuy nhiên, theo đại biểu Lê Thành Đông, phạm vi điều chỉnh của dự thảo Nghị quyết còn hẹp, mới chỉ tập trung vào nhóm hành vi ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Đại biểu lý giải, khoản 3 Điều 4 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 quy định hoạt động khoa học, công nghệ gồm 9 nhóm. Trong khi đó, trên thực tế, hoạt động này còn bao gồm nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng, phát triển công nghệ mới, sản xuất thử nghiệm công nghệ, cung cấp dịch vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo...

Đối với chuyển đổi số, đại biểu Lê Thành Đông cho rằng nếu chỉ giới hạn ở nhóm hành vi “ứng dụng” thì chưa bao quát yêu cầu thực tiễn và chưa thống nhất với các quy định hiện hành.

Do đó, Cơ quan soạn thảo cần tiếp tục rà soát Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; Luật Chuyển đổi số và các quy định liên quan của Bộ luật Hình sự để nghiên cứu mở rộng phạm vi theo hướng “các hoạt động nghiên cứu, phát triển và ứng dụng khoa học, công nghệ”; đồng thời quy định đầy đủ nội hàm của hoạt động này.

* Bảo vệ hoạt động đổi mới sáng tạo

Đồng quan điểm, đại biểu Nguyễn Vũ Trung (Thành phố Hồ Chí Minh) đánh giá, dự thảo Nghị quyết “rất cần thiết và có tính đột phá”, phù hợp với tinh thần thúc đẩy kinh tế tư nhân và chấp nhận rủi ro hợp lý trong khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo.

Đánh giá cao việc dự thảo Nghị quyết đã xác định rõ triết lý: Bảo vệ “rủi ro hợp lý”, không bảo vệ “vi phạm có chủ ý”, đại biểu Nguyễn Vũ Trung nhấn mạnh, điểm đột phá quan trọng nhất không nên chỉ là “đã vi phạm nhưng vì lợi ích chung thì được khoan hồng” mà cần thiết kế thành ba tầng.

Cụ thể, tầng 1 là rủi ro được chấp nhận: Không phải chịu trách nhiệm hình sự nếu hành động trung thực, không vụ lợi, dựa trên thông tin hợp lý tại thời điểm quyết định và đã quản trị rủi ro cần thiết. Tầng 2 là có vi phạm nhưng đáng được khoan hồng: Ưu tiên dân sự, kinh tế, hành chính; hình sự là biện pháp cuối cùng. Tầng 3, lợi dụng chính sách: Tham nhũng, tư lợi, thông đồng, gian dối, cố ý che giấu thông tin, tạo lợi ích nhóm... phải xử lý nghiêm.

“Dự thảo Nghị quyết hiện đã có tinh thần này tại Điều 3 nhưng chưa thiết kế thành một cấu trúc pháp lý thật rõ”, đại biểu Nguyễn Vũ Trung nhận định.

Đề xuất sửa quy định: “Vì lợi ích chung là vì lợi ích của quốc gia, dân tộc, cộng đồng, của ngành, lĩnh vực, địa phương, cơ quan, đơn vị, của doanh nghiệp...”, đại biểu Nguyễn Vũ Trung cho rằng, nếu “lợi ích của doanh nghiệp” cũng mặc nhiên là “lợi ích chung” thì gần như mọi quyết định kinh doanh đều có thể được lập luận là vì lợi ích chung. Theo đó, nên chỉnh sửa, bổ sung theo hướng: “Việc xác định vì lợi ích chung phải căn cứ vào thông tin, điều kiện, hoàn cảnh và khả năng nhận thức hợp lý tại thời điểm quyết định hoặc thực hiện hành vi, không chỉ căn cứ vào kết quả xảy ra sau đó”.

Đề nghị bổ sung cơ chế Hội đồng tư vấn chuyên môn độc lập, gồm chuyên gia kinh tế, tài chính, công nghệ, pháp luật và chuyên gia ngành liên quan, theo đại biểu Nguyễn Vũ Trung, kết luận của Hội đồng không thay thế quyết định của cơ quan tố tụng nhưng là nguồn căn cứ chuyên môn bắt buộc phải xem xét. Điều này vừa bảo vệ người đổi mới, vừa bảo vệ điều tra viên, kiểm sát viên và thẩm phán khi áp dụng chính sách mới.

Phát biểu thảo luận tại tổ, đại biểu Trương Minh Huy Vũ (Thành phố Hồ Chí Minh) đánh giá cao việc dự thảo Nghị quyết không chỉ điều chỉnh lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo mà còn bao quát cả khu vực kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân. Nghị quyết đóng vai trò như “tấm khiên” để bảo vệ hoạt động đổi mới sáng tạo, thúc đẩy thực hiện những lĩnh vực mới.

Đại biểu Trương Minh Huy Vũ đề nghị tiếp tục làm rõ các khái niệm còn mang tính định tính như "mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội", "đã khắc phục toàn bộ"...; bổ sung tiêu chí định lượng để thuận lợi khi áp dụng; nghiên cứu quy định linh hoạt hơn về thời hạn 3 năm đối với những dự án đặc thù; đồng thời làm rõ thẩm quyền đánh giá, xem xét thành lập các Hội đồng chuyên môn hỗ trợ quá trình triển khai...

Về lâu dài, đại biểu đề xuất nghiên cứu ban hành một nghị quyết hoặc một đạo luật có phạm vi rộng hơn nhằm thể chế hóa đầy đủ chủ trương của Đảng về bảo vệ, khuyến khích người dám nghĩ, dám làm và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.