Kiểm soát rủi ro, quản lý an toàn Quỹ bảo hiểm xã hội

Bảo hiểm xã hội không chỉ là chính sách an sinh mà còn liên quan trực tiếp đến thu nhập, việc làm và cuộc sống hiện tại, tương lai của hàng chục triệu người lao động. Vì vậy, việc mở rộng diện bao phủ phải đi đôi với bảo đảm tính khả thi; quản lý quỹ phải an toàn, minh bạch, hiệu quả, lấy quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động làm trung tâm. Đây là những vấn đề được nhiều đại biểu Quốc hội quan tâm khi thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội, sáng 9/11.

Mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội cần lộ trình phù hợp

Ủng hộ chủ trương mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người làm việc trên nền tảng số và người không có quan hệ lao động, nhất là lao động phi chính thức, người giao hàng, lái xe công nghệ, đại biểu Lê Hữu Trí (Khánh Hòa) cho rằng đây là nhóm lao động ngày càng đông nhưng khả năng tiếp cận các chính sách an sinh còn hạn chế.

Tuy nhiên, theo đại biểu, cần phân biệt rõ giữa mục tiêu và phương thức thực hiện. Nếu quy định đối tượng tham gia quá rộng trong khi chưa xác định rõ ai có nghĩa vụ đóng, căn cứ tính mức đóng, trách nhiệm của nền tảng số và cơ chế bảo vệ người lao động thì chính sách có thể phát sinh tranh chấp, tạo thêm gánh nặng cho những người có thu nhập thấp, không ổn định.

“Với người lao động làm việc theo chuyến, theo đơn hàng hoặc nhiều nền tảng cùng một lúc, việc xác định thu nhập làm căn cứ đóng và phân chia trách nhiệm giữa các bên không đơn giản. Nếu thiết kế chính sách không phù hợp, người lao động có thể sẽ thấy tăng chi phí trước mắt nhưng chưa thấy rõ lợi ích lâu dài, từ đó tìm cách né tránh tham gia”, đại biểu Trí nêu.

Đại biểu đề nghị nghiên cứu quy định cụ thể nhóm đối tượng, thời điểm áp dụng, phương thức đóng và trách nhiệm của các bên; đồng thời đánh giá tác động đối với từng nhóm lao động. Trường hợp chưa đủ điều kiện triển khai ngay, cần xem xét lộ trình thực hiện từ năm 2028 đối với lao động trên nền tảng số để có thời gian hoàn thiện pháp luật, kết nối dữ liệu giữa cơ quan bảo hiểm xã hội, cơ quan thuế và các nền tảng số, đồng thời tuyên truyền, tạo sự đồng thuận.

Đại biểu Phạm Văn Hòa (Đồng Tháp) đề nghị cân nhắc thời điểm bổ sung người làm việc không có quan hệ lao động và người làm việc trên nền tảng số vào diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc. Theo đại biểu, bảo hiểm xã hội là chính sách nhân văn, nhằm bảo đảm người dân khi hết tuổi lao động có lương hưu, an tâm khi về già.

Thời gian qua, dù đã bổ sung 8 nhóm đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc nhưng số người tham gia tăng không đáng kể. Trước mắt, cần tiếp tục vận động các nhóm đã thuộc diện tham gia thực hiện chính sách; đồng thời tập trung vào khu vực doanh nghiệp tư nhân và người sử dụng lao động, nơi có số lượng đối tượng lớn. Đại biểu đề nghị khi sơ kết 5 năm thực hiện Luật Bảo hiểm xã hội, cơ quan chức năng đánh giá kết quả thực hiện và nghiên cứu, xem xét việc bổ sung hai nhóm đối tượng nêu trên.

Nhấn mạnh yêu cầu bảo vệ thực chất quyền lợi của người lao động khi người sử dụng lao động chậm đóng, trốn đóng bảo hiểm xã hội, đại biểu Nguyễn Văn Huy (Hưng Yên) cho rằng dự thảo còn những vấn đề cần được làm rõ. Đó là trường hợp người lao động đã bị khấu trừ tiền lương để đóng bảo hiểm xã hội nhưng doanh nghiệp không nộp hoặc chậm nộp số tiền này thì quyền lợi của họ được bảo vệ như thế nào?

Theo đại biểu, đây không đơn thuần là vi phạm nghĩa vụ tài chính giữa doanh nghiệp với cơ quan bảo hiểm xã hội. Người lao động có thể bị gián đoạn quá trình đóng, không đủ điều kiện giải quyết các chế độ ốm đau, thai sản hoặc phải chờ đợi để được hưởng lương hưu. Người lao động không có lỗi nhưng lại có nguy cơ gánh chịu hậu quả từ hành vi vi phạm của người sử dụng lao động.

Đại biểu Huy đề nghị có cơ chế ghi nhận, bảo vệ quyền lợi của người lao động khi doanh nghiệp chậm đóng, trốn đóng; đồng thời quy định rõ trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc khắc phục hậu quả, truy đóng và bồi thường thiệt hại, không để người lao động phải chờ doanh nghiệp hoàn thành nghĩa vụ vi phạm mới được bảo đảm quyền lợi chính đáng.

Siết kiểm soát rủi ro, nâng cao hiệu quả đầu tư quỹ

Đề cập đến kiểm soát rủi ro trong đầu tư Quỹ bảo hiểm xã hội, đại biểu Dương Khắc Mai (Lâm Đồng) đánh giá tích cực việc cơ quan soạn thảo tiếp thu, bổ sung các nguyên tắc an toàn, bảo toàn, bền vững, hiệu quả, minh bạch trong hoạt động đầu tư quỹ; đồng thời quy định điều kiện về chất lượng, mức độ an toàn của ngân hàng nhận tiền gửi và làm rõ trách nhiệm của các cơ quan liên quan.

Dẫn số liệu số dư quỹ đầu tư bảo hiểm xã hội đạt 1,5 triệu tỷ đồng, lãi suất đầu tư bình quân năm 2025 đạt 3,72%, trong khi chỉ số giá tiêu dùng tăng 3,31%, đại biểu Dương Khắc Mai cho rằng cần nâng cao hiệu quả đầu tư, kiểm soát chặt chẽ rủi ro, bởi đây là nguồn tài chính bảo đảm các chế độ bảo hiểm xã hội lâu dài cho người lao động.

“Nếu nguồn vốn tập trung quá lớn vào một hình thức đầu tư cụ thể nào đó, dù là trái phiếu Chính phủ hay một ngân hàng thì dễ phát sinh rủi ro hoặc lãi suất thấp. Quỹ có thể gặp khó khăn trong việc thu hồi vốn và đáp ứng nghĩa vụ chi trả”, đại biểu nêu.

Đại biểu đề nghị bổ sung nguyên tắc đánh giá hiệu quả từng hình thức đầu tư hằng năm, công khai kết quả để Hội đồng quản lý quỹ xem xét, quyết định phương án đầu tư. Đồng thời, cần kiện toàn Hội đồng quản lý bảo hiểm xã hội, bảo đảm cơ quan này thực hiện đầy đủ trách nhiệm trong quyết định đầu tư. Việc quy định các nguyên tắc này trong luật sẽ tạo cơ sở pháp lý để Chính phủ ban hành biện pháp kiểm soát rủi ro phù hợp, đồng thời bảo đảm các cơ quan được giao quản lý quỹ thực hiện đầy đủ trách nhiệm.

Cùng quan tâm đến vấn đề này, đại biểu Lê Hữu Trí (Khánh Hòa) cho rằng, với nguồn quỹ có quy mô lớn và liên quan trực tiếp đến quyền lợi của hàng chục triệu người, yêu cầu đặt ra không chỉ là đầu tư an toàn mà còn phải đánh giá hiệu quả có tương xứng với quy mô vốn và mục tiêu bảo đảm an sinh lâu dài hay không.

Việc mở rộng danh mục đầu tư cần được cân nhắc thận trọng, dựa trên cơ sở pháp lý rõ ràng, năng lực quản trị rủi ro và cơ chế giám sát độc lập, phù hợp. “An toàn là điều kiện tiên quyết, bảo toàn quỹ là giới hạn không được vượt qua, nhưng hiệu quả cũng phải là yêu cầu bắt buộc và trách nhiệm giải trình phải được thực hiện nghiêm túc”, đại biểu Trí nêu rõ.

Đại biểu đề nghị dự thảo Luật quy định rõ trách nhiệm của Hội đồng quản lý bảo hiểm xã hội và cơ quan bảo hiểm xã hội trong quyết định, tổ chức thực hiện, giám sát danh mục và cơ cấu đầu tư; xác định cơ chế kiểm soát rủi ro, đánh giá hiệu quả và trách nhiệm khi để xảy ra thất thoát hoặc đầu tư kém hiệu quả. Các chỉ tiêu cơ bản về cơ cấu đầu tư, lãi suất, chi phí quản lý, mức độ rủi ro và hiệu quả đầu tư thực tế cũng cần được định kỳ công khai để người lao động giám sát việc quản lý, sử dụng nguồn đóng góp của mình.

Phát biểu tiếp thu, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải cho biết, về đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, cơ quan chủ trì soạn thảo dự kiến báo cáo Chính phủ giữ quy định hiện hành về việc giao Chính phủ trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định bổ sung đối tượng tham gia khi có nhóm người có việc làm, thu nhập ổn định, thường xuyên, phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế - xã hội từng thời kỳ mà luật chưa quy định cụ thể. Trong đó, có nghiên cứu mở rộng đối với người làm việc không có quan hệ lao động và người làm việc trên nền tảng số khi đủ điều kiện.

Cơ quan chủ trì soạn thảo cũng dự kiến báo cáo Chính phủ tiếp tục nghiên cứu, đánh giá để đề xuất cấp có thẩm quyền khi trình đề án cải cách chính sách tiền lương và bảo hiểm xã hội, làm cơ sở quy định cụ thể trong quá trình sửa đổi toàn diện Luật Bảo hiểm xã hội giai đoạn 2027-2028.

Về danh mục đầu tư Quỹ bảo hiểm xã hội, tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc hội và ý kiến thẩm tra, cơ quan chủ trì soạn thảo dự kiến báo cáo Chính phủ bổ sung vào dự thảo Luật các nguyên tắc đầu tư bảo đảm an toàn, bảo toàn, bền vững, hiệu quả, minh bạch; giao Chính phủ quy định tiêu chí, cơ chế đánh giá, lựa chọn, giám sát, kiểm soát rủi ro, lộ trình đa dạng hóa danh mục, cơ cấu và phương thức đầu tư quỹ; đồng thời bổ sung trách nhiệm của một số cơ quan trong thực hiện quản lý nhà nước.

Sau khi Luật được thông qua, cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ phối hợp với Bộ Tài chính nghiên cứu, trình Chính phủ quy định cụ thể về tiêu chí, cơ chế đánh giá, lựa chọn, giám sát và kiểm soát rủi ro, bảo đảm thực hiện các nguyên tắc được quy định trong Luật.