Kinh tế bạc: Tiềm năng phát triển trong bối cảnh già hóa dân số

Sáng 17/3, Viện Nghiên cứu phát triển TP. Hồ Chí Minh phối hợp cùng Cơ quan điều hành Trung tâm Tài chính quốc tế Thành phố tổ chức Hội thảo khoa học về chiến lược phát triển kinh tế bạc tại TP. Hồ Chí Minh giai đoạn 2025–2030. Sự kiện quy tụ nhiều chuyên gia, nhà nghiên cứu, cơ quan quản lý nhằm trao đổi, nhận diện tiềm năng, thách thức và đề xuất chính sách phát triển hệ sinh thái kinh tế dành cho người cao tuổi trong bối cảnh già hóa dân số ngày càng rõ nét.

Phát biểu tại hội thảo ông Phạm Bình An, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển TP. Hồ Chí Minh nhấn mạnh, kinh tế bạc không phải là một lĩnh vực đơn lẻ mà là một hệ sinh thái kinh tế – xã hội đa chiều. Hệ sinh thái này được hình thành từ sự tương tác giữa thị trường tiêu dùng, cơ chế tài chính dài hạn, tiến bộ công nghệ và sự tham gia của lực lượng lao động cao tuổi.

Trong nhiều thập niên, người cao tuổi thường được tiếp cận như nhóm đối tượng cần bảo trợ xã hội. Tuy nhiên, cách nhìn này đang bộc lộ nhiều hạn chế khi chi phí y tế cho nhóm trên 60 tuổi cao hơn đáng kể so với nhóm trong độ tuổi lao động; áp lực lên quỹ hưu trí và bảo hiểm xã hội gia tăng; tỷ lệ phụ thuộc dân số ngày càng lớn…  Những yếu tố này đặt ra yêu cầu phải thay đổi tư duy, coi người cao tuổi không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là nguồn lực quan trọng của nền kinh tế.

"Phát triển kinh tế bạc cần được đặt trong một hệ sinh thái chính sách đồng bộ, trong đó Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế, doanh nghiệp là lực lượng đổi mới sáng tạo và cung cấp dịch vụ, còn người cao tuổi vừa là chủ thể tham gia vừa là động lực thúc đẩy thị trường. Quá trình này cần gắn với các xu hướng lớn như chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và phát triển các mô hình dịch vụ mới phù hợp với xã hội già hóa", ông Phạm Bình An chia sẻ.

Đối với TP. Hồ Chí Minh – đô thị lớn với quy mô dân số đông và tốc độ già hóa nhanh, ông Phạm Bình An cho rằng, việc hoàn thiện thể chế, dữ liệu, hạ tầng và nguồn nhân lực được xem là điều kiện then chốt để hình thành hệ sinh thái dịch vụ chăm sóc hiện đại. Nếu được định hướng đúng, kinh tế bạc không chỉ góp phần nâng cao chất lượng sống của người cao tuổi mà còn mở ra động lực tăng trưởng mới, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và tạo thêm việc làm.

Ở góc độ nghiên cứu, Giáo sư, Tiến sỹ Giang Thanh Long, Trường Kinh tế và Quản lý công, Đại học Kinh tế Quốc dân, cho rằng quy mô của kinh tế bạc không chỉ phụ thuộc vào số lượng người cao tuổi mà còn ở mức độ đóng góp của họ với tư cách người tiêu dùng và người sản xuất. Các khảo sát cho thấy lao động dễ bị tổn thương chiếm tỷ lệ lớn trong nhóm “đầu bạc”; tỷ lệ tham gia bảo hiểm xã hội của cả lao động trẻ và lao động lớn tuổi còn thấp, đặc biệt trong khu vực phi chính thức.

Giáo sư, Tiến sỹ Giang Thanh Long cũng chỉ ra rằng ở góc độ tiêu dùng, người cao tuổi có nhu cầu cao đối với các dịch vụ y tế, chăm sóc sức khỏe, phúc lợi xã hội, tài chính, bảo hiểm và tiêu dùng hàng hóa. Ở chiều ngược lại, họ vẫn có thể tham gia vào hoạt động sản xuất thông qua các hình thức lao động phù hợp, khởi nghiệp hoặc đóng góp tri thức, kinh nghiệm.

“Từ thực tiễn này, thành phố cần xây dựng mô hình tăng trưởng dựa trên việc phát huy nội lực dân số trong giai đoạn “cơ cấu vàng”, thông qua hai yếu tố: gia tăng số lượng lao động và cải thiện năng suất lao động. Đồng thời, cần mở rộng hệ thống bảo hiểm xã hội theo hướng bao phủ rộng hơn, đặc biệt với lao động phi chính thức; phát triển các chương trình học tập suốt đời để nâng cao kỹ năng; tạo việc làm phù hợp cho người cao tuổi; có chính sách ưu đãi thuế đối với doanh nghiệp sử dụng lao động lớn tuổi và hạn chế tình trạng phân biệt tuổi tác trong tuyển dụng”, Giáo sư, Tiến sỹ Giang Thanh Long chia sẻ.

Cùng quan điểm, Tiến sỹ Huỳnh Thành Lập, Trưởng Ban đại diện Hội Người cao tuổi TP. Hồ Chí Minh, nhấn mạnh chiến lược phát triển kinh tế bạc trong thời gian tới cần tập trung xây dựng hệ sinh thái sản phẩm và dịch vụ toàn diện cho người cao tuổi, với các lĩnh vực trọng tâm như: y tế, dưỡng lão, du lịch, tài chính, nhà ở và công nghệ hỗ trợ.

Đánh giá cao các tham luận tại hội thảo, Tiến sỹ Huỳnh Thành Lập cho rằng việc nhận diện đúng tiềm năng và thách thức sẽ giúp TP. Hồ Chí Minh xây dựng chính sách phù hợp, chủ động thích ứng với già hóa dân số, đồng thời khai thác hiệu quả một không gian tăng trưởng mới bền vững.

Trong bối cảnh già hóa dân số diễn ra nhanh, cách tiếp cận phù hợp không phải là coi đây là gánh nặng, mà là chủ động thích ứng và chuyển hóa thành cơ hội phát triển. Quan điểm này cũng được Chính phủ nhấn mạnh khi xác định người cao tuổi là nguồn lực quan trọng, vừa tham gia đóng góp, vừa là trung tâm thụ hưởng của quá trình phát triển kinh tế – xã hội.

Theo Viện Nghiên cứu phát triển TP. Hồ Chí Minh, Việt Nam bước vào giai đoạn già hóa dân số từ năm 2011 và dự báo đến năm 2036 sẽ trở thành quốc gia “dân số già”, với khoảng 20% dân số từ 60 tuổi trở lên. Đáng chú ý, tốc độ chuyển đổi từ “già hóa” sang “dân số già” của Việt Nam chỉ khoảng 25 năm – thuộc nhóm nhanh nhất thế giới.

Riêng tại TP. Hồ Chí Minh, đến cuối năm 2025 có khoảng 1,6–1,7 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm 11–12% dân số. Con số này dự báo tiếp tục tăng nhanh do tuổi thọ trung bình ngày càng cao trong khi mức sinh duy trì ở mức thấp. Xu hướng này đặt ra nhiều thách thức đối với hệ thống y tế, an sinh xã hội, thị trường lao động và cấu trúc dịch vụ đô thị, đồng thời cũng mở ra yêu cầu cấp thiết trong việc xây dựng và triển khai chiến lược phát triển kinh tế bạc một cách bài bản, hiệu quả và bền vững.