Kinh tế nhà nước đóng vai trò “bà đỡ” cho thị trường

Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước của Bộ Chính trị là một nghị quyết mang tính bước ngoặt, tạo nền tảng chiến lược quan trọng để Việt Nam hiện thực hóa các mục tiêu phát triển đến năm 2030 và tầm nhìn 2045. Phóng viên TTXVN đã có cuộc trao đổi với Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Thị Hồng Điệp, Phó Trưởng khoa Kinh tế chính trị, Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội về những điểm nổi bật trong Nghị quyết 79-NQ/TW để phát triển kinh tế nhà nước với vai trò dẫn dắt, điều tiết và bảo đảm các cân đối lớn của nền kinh tế.

Đặt hiệu quả, minh bạch và quản trị hiện đại làm tiêu chí trung tâm

Phóng viên: Thưa Phó Giáo sư, Nghị quyết 79 được ban hành có ý nghĩa như thế nào trong việc khẳng định và phát huy vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước khi bước vào giai đoạn phát triển mới?

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Thị Hồng Điệp: Tôi cho rằng, Nghị quyết 79-NQ/TW của Bộ Chính trị có ý nghĩa rất lớn trong việc tiếp tục khẳng định vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước, đồng thời tạo cơ sở chính trị và thể chế quan trọng để phát huy vai trò đó trong giai đoạn phát triển mới.

Trước hết, Nghị quyết 79 không chỉ tái khẳng định vị trí trung tâm của kinh tế nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, mà còn đặt vai trò này trong một cách tiếp cận hiện đại hơn: kinh tế nhà nước là lực lượng dẫn dắt, kiến tạo, điều tiết và ổn định các cân đối lớn của nền kinh tế. Điều này giúp làm rõ bản chất “chủ đạo” theo nghĩa chất lượng, hiệu quả và năng lực chi phối chiến lược, chứ không đơn thuần là quy mô sở hữu.

Nghị quyết 79 khẳng định kinh tế nhà nước giữ vai trò nòng cốt trong các lĩnh vực then chốt như: hạ tầng chiến lược, năng lượng, tài chính - ngân hàng, quốc phòng - an ninh và các ngành công nghệ nền tảng. Qua đó, kinh tế nhà nước trở thành trụ cột bảo đảm an ninh kinh tế quốc gia, nhất là trong bối cảnh địa kinh tế nhiều biến động, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh đang diễn ra mạnh mẽ.

Nghị quyết có ý nghĩa chiến lược khi đặt kinh tế nhà nước trong tầm nhìn phát triển đến năm 2045, coi đây là công cụ quan trọng để Nhà nước dẫn dắt đổi mới sáng tạo, phát triển bền vững và bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa trong nền kinh tế thị trường, vừa thúc đẩy đổi mới sáng tạo, liên kết với kinh tế tư nhân và kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài để hình thành một cấu trúc kinh tế hiện đại, năng động và tự chủ hơn.

Phóng viên:Vậy theo Phó Giáo sư, so với các nghị quyết trước đây, những điểm mới, nổi bật nhất của Nghị quyết 79 về phát triển kinh tế nhà nước là gì?

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Thị Hồng Điệp: So với các nghị quyết trước đây của Đảng về kinh tế nhà nước như Nghị quyết Trung ương 3 khóa IX (2001) về sắp xếp, đổi mới doanh nghiệp nhà nước; Nghị quyết Trung ương 5 khóa XII (Nghị quyết 12-NQ/TW năm 2017) về tiếp tục cơ cấu lại, đổi mới và nâng cao hiệu quả doanh nghiệp nhà nước hay các nội dung liên quan trong Văn kiện Đại hội XIII, Nghị quyết 79-NQ/TW thể hiện nhiều điểm mới nổi bật.

Thứ nhất, về cách xác định vai trò chủ đạo. Nghị quyết Trung ương 3 khóa IX và Nghị quyết 12-NQ/TW khóa XII chủ yếu nhấn mạnh vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước thông qua việc giữ vị trí chi phối ở các ngành, lĩnh vực then chốt. Trong khi đó, Nghị quyết 79 chuyển trọng tâm sang xác định vai trò chủ đạo bằng năng lực dẫn dắt, điều tiết và bảo đảm các cân đối lớn của nền kinh tế và tạo động lực lan tỏa cho các khu vực kinh tế khác chứ không thuần túy dựa trên tỷ trọng sở hữu. Đây là bước chuyển rất rõ từ “chủ đạo về cơ cấu sở hữu” sang “chủ đạo về chức năng và chất lượng”.

Thứ hai, về tiêu chí đánh giá kinh tế nhà nước, các nghị quyết trước chủ yếu nhấn mạnh yêu cầu “giữ vai trò chủ đạo”, “giữ vị trí then chốt”. Nghị quyết 79 lần đầu đặt hiệu quả, minh bạch và quản trị hiện đại làm tiêu chí trung tâm để đánh giá vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước. Điều này thể hiện rõ tư duy mới: vai trò chủ đạo không còn được mặc nhiên thừa nhận, mà phải được chứng minh bằng hiệu quả thực tiễn.

Thứ ba, về phạm vi hoạt động của kinh tế nhà nước, Nghị quyết 12-NQ/TW khóa XII tuy đã đề cập thu hẹp phạm vi doanh nghiệp nhà nước nhưng chưa đặt vấn đề thật rõ ràng về việc không cạnh tranh với khu vực tư nhân. Nghị quyết 79 nhấn mạnh rõ nguyên tắc: kinh tế nhà nước không dàn trải, không duy trì vai trò chi phối ở những lĩnh vực thị trường có thể làm tốt. Đây là điểm mới rất quan trọng, thể hiện tư duy tôn trọng quy luật thị trường và thúc đẩy kinh tế tư nhân phát triển.

Thứ tư, về mô hình quản lý vốn nhà nước, các nghị quyết trước đã đề cập tách bạch chức năng nhưng chủ yếu ở mức định hướng. Nghị quyết 79 xác định rõ tách bạch chức năng quản lý nhà nước và chức năng chủ sở hữu vốn là khâu đột phá, coi đây là điều kiện tiên quyết để nâng cao hiệu quả kinh tế nhà nước. Điểm này thể hiện bước tiến mạnh mẽ hơn về cải cách thể chế.

Thứ năm, về tầm nhìn chiến lược, các nghị quyết trước chủ yếu gắn phát triển kinh tế nhà nước với từng giai đoạn cải cách doanh nghiệp nhà nước. Nghị quyết 79 lần đầu đặt kinh tế nhà nước trong tầm nhìn chiến lược phát triển quốc gia đến năm 2045, xác lập vai trò của khu vực này như công cụ chiến lược của Nhà nước để dẫn dắt đổi mới sáng tạo, đảm bảo an ninh kinh tế, định hình các cân đối lớn và thực hiện mục tiêu phát triển bền vững và bao trùm.

Kinh tế nhà nước sẽ “mở đường” thay vì “chen đường”

Phóng viên:Như nội dung Phó Giáo sư vừa đề cập, kinh tế nhà nước giữ vai trò thúc đẩy kinh tế tư nhân phát triển. Vậy làm thế nào để kinh tế nhà nước thực sự tiên phong “mở đường, dẫn dắt”  kinh tế tư nhân?

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Thị Hồng Điệp: Kinh tế nhà nước chỉ thực sự “mở đường, dẫn dắt” khi không đứng vào vị trí đối thủ của kinh tế tư nhân, mà đứng ở vị trí kiến tạo thị trường và mở ra không gian phát triển cho khu vực tư nhân. Đó cũng chính là tinh thần cốt lõi của Nghị quyết 79.

Để làm được như vậy, cần xác định rõ ranh giới vai trò giữa kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân. Kinh tế nhà nước chỉ nên tập trung vào những lĩnh vực then chốt; có ý nghĩa chiến lược đối với an ninh kinh tế, quốc phòng - an ninh; thị trường khó hoặc không thể tự điều tiết hiệu quả; có vai trò nền tảng cho các ngành khác phát triển. Trong khi đó, các lĩnh vực thương mại, dịch vụ, sản xuất hàng tiêu dùng thông thường cần để kinh tế tư nhân đảm nhiệm. Khi ranh giới này được xác lập rõ, kinh tế nhà nước sẽ “mở đường” thay vì “chen đường”.

Cùng với đó, cần chuyển trọng tâm từ cạnh tranh sang kiến tạo thị trường. Vai trò dẫn dắt của kinh tế nhà nước không nằm ở việc giành thị phần, mà ở việc: Đầu tư hạ tầng chiến lược để giảm chi phí cho toàn nền kinh tế; Phát triển công nghệ lõi, nền tảng số, năng lượng, logistics; Thử nghiệm các mô hình mới để khu vực tư nhân có thể tiếp nối và mở rộng. Như vậy, kinh tế nhà nước đóng vai trò “bà đỡ” cho thị trường, chứ không phải đối thủ của doanh nghiệp tư nhân.

Kinh tế nhà nước cũng cần thực hiện cơ chế “dẫn dắt bằng đầu tư mồi”, đi trước trong đầu tư R&D (nghiên cứu và phát triển), đổi mới sáng tạo; dự án công nghệ cao, năng lượng tái tạo, chuyển đổi số; vùng sâu, vùng xa, lĩnh vực khó sinh lời. Khi dự án chứng minh được tính khả thi, khu vực tư nhân sẽ tham gia mở rộng quy mô. Đây chính là mô hình “nhà nước mở đường - tư nhân theo sau”.

Doanh nghiệp nhà nước cần trở thành đối tác chiến lược của doanh nghiệp tư nhân, thay vì cạnh tranh thông qua: liên kết chuỗi giá trị; chia sẻ hạ tầng; cùng đầu tư, cùng phát triển sản phẩm; đặt hàng doanh nghiệp tư nhân cung ứng dịch vụ, công nghệ. Quan hệ này giúp phát huy thế mạnh của cả hai khu vực, thay vì triệt tiêu lẫn nhau.

Phóng viên:Để nâng cao hiệu quả và năng lực cạnh tranh của kinh tế nhà nước, theo bà, Nghị quyết 79 cần được cụ thể hóa bằng những giải pháp gì về thể chế, quản trị và nguồn nhân lực?

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Thị Hồng Điệp: Có thể khẳng định, để Nghị quyết 79 thực sự đi vào cuộc sống, việc cụ thể hóa phải tập trung vào ba trụ cột: thể chế minh bạch - quản trị hiện đại - nhân lực chất lượng cao.

Về thể chế, cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về sở hữu nhà nước và doanh nghiệp nhà nước theo hướng minh bạch, thống nhất và phù hợp với kinh tế thị trường. Tiếp theo, cần xây dựng cơ chế phân bổ và giám sát vốn nhà nước theo nguyên tắc thị trường, gắn với hiệu quả đầu tư, hiệu quả sử dụng vốn và trách nhiệm giải trình. Việc đầu tư vốn nhà nước phải tập trung vào các lĩnh vực then chốt, có tính lan tỏa cao, tránh dàn trải và can thiệp hành chính. Đồng thời, cần hoàn thiện thể chế về cạnh tranh, mua sắm công, đầu tư công và PPP để tạo môi trường bình đẳng, qua đó buộc khu vực kinh tế nhà nước không ngừng nâng cao năng lực cạnh tranh.

Về quản trị, Nghị quyết 79 cần được cụ thể hóa thông qua cải cách sâu sắc mô hình quản trị doanh nghiệp nhà nước như: Xây dựng Hội đồng quản trị độc lập, chuyên nghiệp, áp dụng hệ thống đánh giá kết quả (KPIs) minh bạch, chuẩn hóa quản trị theo thông lệ quốc tế (OECD, IFRS, ESG), nâng cao năng lực cạnh tranh và khả năng hội nhập của doanh nghiệp nhà nước. Bên cạnh đó, cũng cần tăng cường công khai, minh bạch thông tin tài chính, coi đây là công cụ giám sát xã hội và thị trường đối với kinh tế nhà nước.

Về nguồn nhân lực, cần đổi mới căn bản cơ chế sử dụng và phát triển đội ngũ lãnh đạo, quản lý với trọng tâm chuyển từ “cán bộ quản lý” sang “nhà quản trị chiến lược”. Cụ thể, có cơ chế tuyển chọn, bổ nhiệm lãnh đạo doanh nghiệp nhà nước theo tiêu chuẩn năng lực, thành tích và thị trường; áp dụng hợp đồng quản lý theo nhiệm kỳ và theo kết quả, gắn trách nhiệm cá nhân với hiệu quả doanh nghiệp; xây dựng đội ngũ chuyên gia quản trị, tài chính, công nghệ cao, đủ khả năng dẫn dắt doanh nghiệp nhà nước trong cạnh tranh quốc tế với chính sách đãi ngộ tương xứng với thị trường.

Phóng viên:Trân trọng cảm ơn Phó Giáo sư!