Lan tỏa sản xuất lúa chất lượng cao gắn với giảm phát thải

Sau hơn hai năm triển khai, Đề án “Phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030” đang cho thấy những kết quả vượt kỳ vọng, không chỉ ở quy mô diện tích mà quan trọng hơn là ở sự lan tỏa về tư duy, cách làm và chuẩn mực mới cho ngành lúa gạo Việt Nam.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đến nay tổng diện tích thực hiện đề án đã đạt 312.734 ha, vượt hơn 132.700 ha so với mục tiêu tiến độ đề ra. Đặc biệt, 7 mô hình thí điểm triển khai tại Cần Thơ, Vĩnh Long, Đồng Tháp và An Giang đã chứng minh rõ hiệu quả kinh tế – môi trường của hướng sản xuất mới. Trên cùng một đơn vị diện tích, chi phí sản xuất giảm từ 8,2 – 24,2%; lượng giống gieo sạ giảm từ 30 – 50%; lượng phân bón hóa học giảm từ 30 – 70 kg/ha; số lần phun thuốc bảo vệ thực vật giảm từ 1 – 4 lần; lượng nước tưới giảm 30 – 40%. Trong khi đó, năng suất vẫn tăng từ 2,4 – 7%, thu nhập của nông dân tăng thêm 12 – 50%, tương đương lợi nhuận tăng 4 – 7,6 triệu đồng/ha so với canh tác truyền thống.

Không chỉ mang lại lợi ích kinh tế, đề án còn tạo ra tác động môi trường rõ rệt. Lượng phát thải khí nhà kính giảm trung bình từ 2 – 12 tấn CO₂ tương đương/ha, đồng thời tình trạng đốt rơm rạ sau thu hoạch được khắc phục đáng kể, góp phần giảm ô nhiễm không khí và phát thải thứ cấp. 

Từ nền tảng sản xuất đó, Hiệp hội ngành hàng lúa gạo Việt Nam (VIETRISA) đã xây dựng và đưa vào sử dụng nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp”, được ví như “tấm hộ chiếu” mới cho hạt gạo Việt Nam trong tiến trình hội nhập. Mới đây, VIETRISA đã cấp chứng nhận cho hơn 71.400 tấn gạo đạt chuẩn. Đặc biệt, tháng 5/2025, Việt Nam trở thành quốc gia đầu tiên xuất khẩu thành công 500 tấn gạo phát thải thấp sang thị trường Nhật Bản. Dù con số còn khiêm tốn so với tổng lượng gạo xuất khẩu, nhưng đây được xem là cột mốc mang ý nghĩa niềm tin, khẳng định khả năng làm nông nghiệp bền vững ở quy mô lớn của Việt Nam.

Theo Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan, giá trị lớn nhất của Đề án 1 triệu ha lúa không nằm ở diện tích hay sản lượng, mà ở sự thay đổi hành vi của nông dân. Từ tư duy “làm nhiều” sang “làm đúng”, từ chạy theo sản lượng sang chú trọng chất lượng, hiệu quả và trách nhiệm môi trường. Gạo Việt Nam không chỉ là hàng hóa, mà còn là cam kết với người tiêu dùng và với các thế hệ tương lai về một con đường phát triển bền vững, dù khó và chậm hơn.

Nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường), Chủ tịch HĐQT Viện Nghiên cứu lúa Quốc tế (IRRI) Cao Đức Phát đánh giá, đề án đã tạo ra ba đột phá lớn. Thứ nhất là đột phá về nhận thức, khẳng định đây là con đường đúng đắn và gần như duy nhất để ngành lúa gạo Việt Nam phát triển bền vững, nâng cao thu nhập cho nông dân và giải quyết bài toán môi trường, biến đổi khí hậu.

Thứ hai là đột phá về hiệu quả sản xuất, khi nếu triển khai đúng định hướng đề án, Việt Nam có thể đạt giá thành mỗi kg gạo thấp nhất trong nhóm các quốc gia trồng lúa, đồng thời mang lại lợi nhuận cao nhất cho nông dân. Thứ ba là đột phá về tiếp cận thị trường, khi gạo không chỉ cạnh tranh bằng giá mà bằng tiêu chuẩn xanh và phát thải thấp.

Tiếp tục phát huy thành quả đó, ông Cao Đức Phát cho rằng, đề án cần ba đột phá mới gồm: bùng nổ mở cửa thị trường để tạo động lực mở rộng diện tích; hoàn thiện cơ chế phối hợp và sử dụng hiệu quả các nguồn lực hỗ trợ nông dân, doanh nghiệp, nhà khoa học; đặc biệt là khai thông, tập trung nguồn lực tài chính và tín dụng, bao gồm cả các nguồn vốn hỗ trợ quốc tế cho nông nghiệp xanh.

Ở cấp địa phương, An Giang – vựa lúa lớn nhất vùng Đồng bằng sông Cửu Long cũng là một trong những địa phương triển khai đề án sớm và bài bản. Theo ông Trần Thanh Hiệp, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh An Giang, năm 2025 diện tích lúa chất lượng cao chiếm 59% tổng diện tích sản xuất toàn tỉnh, phấn đấu năm 2026 tiệm cận 70%. Toàn tỉnh đã hình thành 375 vùng lúa chất lượng cao, với gần 700 hợp tác xã và khoảng 46.000 thành viên, đang tiếp tục được nâng chất.

Ông Hiệp cho rằng, thời gian tới đề án sẽ có thêm nhiều thuận lợi khi doanh nghiệp đóng vai trò đầu tàu, cùng với lực lượng khuyến nông cộng đồng được tổ chức lại mạnh mẽ đến tận tuyến xã. Đây là nền tảng quan trọng để mở rộng công nhận nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp” và thúc đẩy doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi liên kết. 

Tuy nhiên, việc triển khai đề án cũng còn đối mặt không ít thách thức, như hạ tầng thủy lợi và giao thông nội đồng chưa đồng bộ ở một số vùng; năng lực liên kết thị trường của hợp tác xã còn hạn chế; chuỗi giá trị rơm rạ chưa hình thành rõ nét; công tác đo đạc, báo cáo, thẩm định phát thải (MRV) còn mới và thiếu nhân lực chuyên môn.

Hướng đến mục tiêu đến năm 2030 hình thành và phát triển bền vững hơn 351.000 ha lúa chất lượng cao và phát thải thấp, An Giang sẽ tập trung triển khai hệ thống MRV; đẩy mạnh đầu tư hạ tầng thủy lợi, logistics; thúc đẩy chuyển đổi số trong quản lý vùng trồng, truy xuất nguồn gốc; đồng thời triển khai các gói tín dụng ưu đãi cho nông dân, hợp tác xã và thu hút doanh nghiệp đầu tư chế biến gắn với vùng nguyên liệu.

Từ góc nhìn doanh nghiệp, ông Huỳnh Văn Thòn, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Lộc Trời cho rằng, để đề án thành công, yếu tố then chốt vẫn là đầu ra. Bài học từ mô hình cánh đồng mẫu lớn triển khai từ năm 2011 cho thấy, nếu không giải được bài toán thị trường thì không thể tổ chức vùng nguyên liệu lớn, càng không thể bảo đảm lợi ích lâu dài cho nông dân.

Tháo gỡ từng “nút thắt”, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành Quy trình đo đạc, báo cáo, thẩm định khí nhà kính (MRV) và Quy trình sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Thanh Nam, đây không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà là bước khởi đầu cho chuyển đổi phương thức sản xuất lúa gạo Việt Nam sang hướng xanh, thông minh, tuần hoàn và phát thải thấp. Bộ mong muốn các địa phương, doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân phối hợp đồng bộ, biến các quy trình này thành chuẩn mực mới trong sản xuất lúa vùng Đồng bằng sông Cửu Long từ vụ Đông Xuân 2025–2026.