Lợi thế lớn từ chứng nhận xuất xứ hàng hóa

Nhằm khẳng định quyết tâm của Việt Nam trong việc xây dựng hệ sinh thái minh bạch, hiện đại, tạo nền tảng để hàng hoá nâng cao sức cạnh tranh và hội nhập sâu vào thị trường toàn cầu, sáng 9/10, tại Hà Nội, Bộ Công Thương phối hợp cùng các bộ, ngành, hiệp hội và doanh nghiệp tổ chức Diễn đàn “Công nghệ định danh và truy xuất nguồn gốc – Nâng tầm hàng Việt”. 

Phát biểu tại diễn đàn, ông Trần Hữu Linh – Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) nhấn mạnh, truy xuất nguồn gốc không chỉ là nhiệm vụ của cơ quan quản lý, mà còn là trách nhiệm của doanh nghiệp và người tiêu dùng. Bởi chỉ khi sản phẩm có “chứng minh thư” rõ ràng về xuất xứ, quy trình sản xuất, chất lượng và hành trình lưu thông, thị trường mới có thể vận hành minh bạch, bền vững.

Những năm qua, Bộ Công Thương đã phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành, địa phương triển khai nhiều giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý thị trường, chống buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả và hàng không rõ nguồn gốc. Cùng đó, lực lượng quản lý thị trường cả nước đã tăng cường kiểm tra, giám sát, phát hiện và xử lý hàng chục nghìn vụ vi phạm mỗi năm, góp phần quan trọng trong việc làm trong sạch môi trường kinh doanh.

Thế nhưng, dù việc đấu tranh chống hàng giả, hàng nhái, gian lận xuất xứ đã được tăng cường, nhưng tình hình vẫn diễn biến phức tạp với nhiều phương thức, thủ đoạn tinh vi. Hàng hóa không rõ nguồn gốc vẫn len lỏi vào nhiều kênh phân phối, thậm chí cả thương mại điện tử.

Vì vậy, việc triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc hàng hóa đồng bộ, thống nhất và hiện đại là yêu cầu cấp bách nhằm không chỉ hỗ trợ quản lý nhà nước, mà còn tạo hành lang pháp lý cho doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh minh bạch và bền vững. Bởi, định danh và truy xuất nguồn gốc là hai trụ cột của quản lý thị trường hiện đại. Khi hai yếu tố này kết hợp sẽ hình thành một “hệ sinh thái quản lý minh bạch”, nơi mọi giao dịch đều có thể được kiểm chứng và xác thực.

Theo ông Trần Hữu Linh, Bộ Công Thương đang tập trung hoàn thiện hành lang pháp lý cho hoạt động định danh và truy xuất nguồn gốc hàng hóa; trong đó, có việc xây dựng Nghị định về tiêu chí xuất xứ hàng hóa lưu thông trong nước. Văn bản này, khi được ban hành, sẽ là căn cứ quan trọng để cơ quan chức năng phân biệt hàng thật – hàng giả, hàng Việt Nam – hàng nhập khẩu, đồng thời, hỗ trợ công tác chống gian lận thương mại, bảo vệ người tiêu dùng.

Ngoài ra, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước đang phối hợp với các đơn vị liên quan triển khai giải pháp công nghệ tiên tiến như blockchain, IoT, mã QR, mã số mã vạch GS1... để bảo đảm khả năng truy xuất chính xác.

“Chúng tôi hướng tới việc xây dựng một cơ sở dữ liệu tập trung, cho phép các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người tiêu dùng cùng truy cập, tra cứu và giám sát thông tin về sản phẩm. Khi dữ liệu minh bạch, niềm tin thị trường sẽ được củng cố và người tiêu dùng sẽ là người giám sát thông minh cho chính thị trường”, ông Trần Hữu Linh bày tỏ.

Trình bày tham luận tại diễn đàn, bà Trần Thanh Bình, Trưởng phòng Xuất xứ hàng hoá, Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho biết: Việt Nam có 19 hiệp định thương mại tự do (FTA); trong đó, 17 FTA đã và đang thực thi. Hiện tại, Bộ Công Thương đang chuẩn bị khởi động đàm phán thêm 2 FTA.

Như vậy, cùng với hệ thống các FTA lớn, hàng hoá Việt Nam có cơ hội lớn thâm nhập các thị trường trên thế giới. Những ưu đãi về thuế quan qua FTA là hậu thuẫn lớn cho hàng hoá Việt chiếm ưu thế cạnh tranh trên thị trường. Thế nhưng, để tận dụng tốt FTA điều kiện tiên quyết là doanh nghiệp phải đáp ứng được quy định; trong đó, có vấn đề truy xuất nguồn gốc.

Theo bà Trần Thanh Bình, quản lý hàng hóa hiện chia thành hai mảng là lưu thông trong nước và xuất nhập khẩu. Với hàng hóa trong nước, trọng tâm là định danh và truy xuất nguồn gốc. Hàng hóa xuất khẩu, yêu cầu bắt buộc là xác định xuất xứ. Dù khác biệt, hai mảng này được phối hợp nhịp nhàng để vừa bảo vệ người tiêu dùng, vừa đáp ứng cam kết quốc tế.

Xuất xứ hàng hóa chính là tấm hộ chiếu để sản phẩm Việt Nam bước vào các thị trường xuất khẩu và tận dụng ưu đãi thuế quan. Giống như công dân có hộ chiếu và visa khi đi nước ngoài, hàng hóa muốn được hưởng ưu đãi cũng phải có giấy chứng nhận xuất xứ hợp lệ.

Thực tế cho thấy, sự khác biệt về thuế quan nhờ chứng nhận xuất xứ mang lại lợi thế rất lớn. Gạo Việt Nam xuất khẩu sang EU, nếu không có giấy chứng nhận xuất xứ, phải chịu thuế 175 Euro/tấn nhưng nếu có giấy chứng nhận hợp lệ, thuế suất giảm xuống 0%. Điều này giúp doanh nghiệp Việt tăng sức cạnh tranh trên thị trường.

Về hệ thống pháp lý trong lĩnh vực truy xuất nguồn gốc, Nghị định 31/2018/NĐ-CP quy định chi tiết Luật Quản lý ngoại thương về xuất xứ hàng hoá đã điều chỉnh vấn đề xuất xứ hàng hóa. Trên cơ sở đó, Bộ Công Thương ban hành hơn 40 thông tư quy định quy tắc xuất xứ hàng hoá trong các điều ước quốc tế của Việt Nam. Mỗi FTA có cam kết riêng, nên phải có hướng dẫn cụ thể để doanh nghiệp thuận tiện trong việc xin giấy chứng nhận xuất xứ.

Đáng chú ý, từ ngày 1/5/2025, thẩm quyền cấp giấy chứng nhận xuất xứ đã được phân cấp cho 34 UBND cấp tỉnh bên cạnh Bộ Công Thương. Doanh nghiệp có thể chủ động xin giấy tại địa phương thay vì phải ra các trung tâm lớn. Đây là bước cải cách quan trọng, giúp giảm chi phí hành chính và tạo thuận lợi cho doanh nghiệp.

Từ thực tiễn trên, bà Trần Thanh Bình khuyến nghị, doanh nghiệp cần tuân thủ nghiêm quy định về xuất xứ. Bởi lẽ, nếu chỉ vì lợi ích trước mắt mà làm giả hồ sơ, rủi ro sẽ rất lớn vì cơ quan quản lý nước nhập khẩu có quyền kiểm tra và truy thu thuế trong nhiều năm.

Ngược lại, nếu minh bạch và đúng quy định, doanh nghiệp sẽ được hưởng ưu đãi thuế quan lâu dài, yên tâm sản xuất, kinh doanh và phát triển bền vững. Cùng đó, doanh nghiệp tìm hiểu, tận dụng FTA để mở rộng thị trường xuất khẩu; có phương án dự phòng, khắc phục rủi ro, biến động thị trường; sẵn sàng với các biện pháp bảo hộ và các vụ kiện phòng vệ thương mại.

Chia sẻ tại diễn đàn, Đại tá Hà Nam Trung, Phó Giám đốc Trung tâm Dữ liệu Quốc gia (Bộ Công an) cho rằng, định danh và truy xuất nguồn gốc không thể tách rời khỏi an ninh dữ liệu và chủ quyền số quốc gia.

Theo đó, khi thương mại chuyển sang nền tảng số, biên giới hàng hóa cũng trở thành biên giới dữ liệu và bảo vệ hàng thật chính là bảo vệ dữ liệu thật. Cách tiếp cận đó cho thấy mối liên kết chặt chẽ giữa Bộ Công Thương - đơn vị kiến tạo thị trường minh bạch và Bộ Công an - cơ quan bảo đảm nền tảng an ninh dữ liệu, xác thực và chống giả mạo trong không gian số.

“Nếu không bảo đảm được an ninh dữ liệu, không thể có không gian mạng an toàn và nếu không có an ninh mạng, không thể bảo vệ chủ quyền số quốc gia”, ông Hà Nam Trung nhấn mạnh.

Hiện nay, các hành vi giả mạo, mạo danh thương hiệu, làm giả giấy tờ điện tử, gian lận trong giao dịch trực tuyến ngày càng tinh vi và mang tính xuyên biên giới. Do đó, nếu không chủ động kiến tạo lá chắn an ninh dữ liệu ngay từ bây giờ, thiệt hại không chỉ là tiền bạc, mà là niềm tin và chủ quyền. Trung tâm Dữ liệu Quốc gia đang triển khai đồng bộ các công nghệ như watermark số, trí tuệ nhân tạo nhận diện, phân tích hành vi bất thường và cơ chế cảnh báo sớm, nhằm hình thành lá chắn số cho toàn bộ hệ sinh thái giao dịch, sản xuất và tiêu dùng.

Theo ông Hà Nam Trung, Nhà nước cần sớm hoàn thiện thể chế, ban hành nghị định, tiêu chuẩn kỹ thuật và cơ chế vận hành hệ thống truy xuất hàng hóa quốc gia. Cùng đó, doanh nghiệp phải xem việc đầu tư vào định danh và xác thực là chiến lược sinh tồn, không phải chi phí tạm thời; nhất là báo chí và hiệp hội ngành hàng, phải lan tỏa nhận thức về tiêu dùng hàng thật, hàng minh bạch, hàng có truy xuất nguồn gốc.

Trung tâm Dữ liệu Quốc gia - Bộ Công an sẽ phối hợp chặt chẽ với Bộ Công Thương trong quản lý thị trường, giám sát dữ liệu và bảo vệ thương hiệu Việt; đồng thời kết nối với Bộ Khoa học và Công nghệ để chuẩn hóa quy trình, tiêu chuẩn và nền tảng công nghệ lõi. 

“Chỉ khi ba yếu tố Nhà nước - doanh nghiệp - xã hội vận hành trong cùng hệ thống dữ liệu tin cậy mới thực sự nói đến chủ quyền số, an ninh dữ liệu và thương hiệu Việt bền vững”, ông Hà Nam Trung nhấn mạnh.