Mở cơ chế đặc thù, giải bài toán thiếu vật liệu cho công trình giao thông trọng điểm

Các công trình giao thông trọng điểm, đặc biệt là mạng lưới cao tốc tại khu vực phía Nam đang đối diện với nhiều áp lực lớn; trong đó, tình trạng thiếu hụt nguồn vật liệu xây dựng (đất đắp, cát, đá) được xem là "nút thắt". Để tìm hiểu rõ nguyên nhân và những giải pháp đột phá tháo gỡ điểm nghẽn này, phóng viên Thông tấn xã Việt Nam đã có cuộc trao đổi với ông Trần Phương, Phó Cục trưởng Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) về nội dung này.

Phóng viên: Thưa ông, tình trạng thiếu hụt cát, đá thi công các dự án cao tốc đang là vấn đề "nóng", được dư luận xã hội đặc biệt quan tâm. Dưới góc độ cơ quan quản lý, ông đánh giá đâu là nguyên nhân dẫn đến tình trạng này?

Phó Cục trưởng Trần Phương: Tình trạng thiếu hụt vật liệu không phải là câu chuyện mới, nhưng nó trở nên gay gắt hơn khi nhu cầu từ các dự án hạ tầng trọng điểm, đặc biệt là đường cao tốc, tăng vọt. Sự cộng hưởng của nhiều yếu tố đã đẩy giá vật liệu lên cao và trực tiếp đe dọa đến tiến độ thi công.

Theo kết quả rà soát thực tế, chúng tôi nhận thấy có những nguyên nhân cốt lõi sau. Thứ nhất, việc lập và triển khai quy hoạch khai thác khoáng sản tại nhiều địa phương còn rất chậm chạp, dẫn đến sự lãng phí tài nguyên. Thứ hai, sự phân bố tài nguyên không đồng đều (như cát) buộc nhiều nhà thầu phải vận chuyển từ khoảng cách rất xa, làm đội chi phí logistic lên cao, hạn chế khả năng cung ứng kịp thời. Thứ ba, quy trình cấp phép thăm dò, khai thác đối với các mỏ nhỏ lẻ ở miền núi vẫn còn rườm rà, trong khi trữ lượng tại các khu vực này lại ít và phụ thuộc vào mùa vụ.

Một nguyên nhân rất đáng lưu tâm khác là sự bất cập trong khâu tổ chức đấu giá khai thác. Cách làm hiện nay vô tình đẩy giá trúng thầu lên quá cao, hệ quả là không ít nhà đầu tư sau khi trúng đấu giá đành chấp nhận "bỏ cọc" thay vì đưa mỏ vào vận hành. Bên cạnh đó, có một thực tế là dù đã được cấp phép, nhiều mỏ vẫn phải "nằm im" hoặc bị đình chỉ do vướng mắc liên quan đến đăng kiểm thiết bị, thủ tục đất đai, báo cáo đánh giá tác động môi trường hoặc bản thân doanh nghiệp vi phạm pháp luật. Cuối cùng, dù Chính phủ đã ban hành cơ chế đặc thù, nhiều nhà thầu thi công cao tốc vẫn giữ thói quen mua vật liệu từ các mỏ thương mại thay vì chủ động xin cấp phép khai thác, khiến nguồn cung trên thị trường càng thêm eo hẹp.

Phóng viên: Từ ngày 1/7 năm nay, Luật Địa chất và Khoáng sản chính thức có hiệu lực cùng với hàng loạt văn bản hướng dẫn đi kèm. Sự thay đổi về hành lang pháp lý này đã và đang tháo gỡ những "nút thắt" thủ tục mà ông vừa đề cập như thế nào?

Phó Cục trưởng Trần Phương: Sự ra đời của Luật Địa chất và Khoáng sản năm 2024, cùng với Luật Đất đai 2024 và Nghị định 193/2025/NĐ-CP, thực sự là một cuộc "cởi trói" về mặt thể chế. Những quy định mới này đã tháo gỡ rất nhiều "nút thắt" trong khâu cấp phép, đưa công tác quản lý đi sát hơn với thực tiễn. Cụ thể, thủ tục cấp phép khai thác khoáng sản nhóm IV (gồm các loại vật liệu xây dựng thông thường như cát, sỏi lòng sông) đã được đơn giản hóa tối đa. Điểm sáng lớn nhất là các khu vực khoáng sản phục vụ trực tiếp cho những dự án quan trọng quốc gia sẽ tiếp tục được đưa vào diện không phải đấu giá quyền khai thác.

Bên cạnh đó, để chấn chỉnh tình trạng "đấu giá ảo", chúng tôi đã điều chỉnh tăng mức tiền đặt trước trong quá trình đấu giá quyền khai thác. Quy định này giúp sàng lọc năng lực nhà đầu tư, hạn chế triệt để tình trạng bỏ cọc sau khi trúng thầu. Nhờ những điều chỉnh này, chúng ta có thể kỳ vọng quá trình cấp mỏ, khai thác và cung ứng vật liệu sẽ minh bạch, nhanh gọn và mang lại hiệu quả thực chất hơn rất nhiều.

Phóng viên: Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc vừa ký ban hành Văn bản số 8368/VPCP-CN ngày 18/8/2026 yêu cầu rà soát, điều phối nguồn vật liệu xây dựng thông thường phục vụ các công trình trọng điểm quốc gia. Để khắc phục tận gốc tình trạng khan hiếm, đảm bảo đủ nguồn cung cho các công trình trọng điểm phía Nam, Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam sẽ tham mưu triển khai những nhóm giải pháp cụ thể nào trong thời gian tới, thưa ông?

Phó Cục trưởng Trần Phương: Chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ là mệnh lệnh then chốt để đảm bảo tiến độ các dự án trọng điểm quốc gia. Hiện tại, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành và địa phương để hoàn thiện dự thảo Nghị quyết của Chính phủ, đề xuất bổ sung các cơ chế đặc thù nhằm triển khai hiệu quả Luật Địa chất và Khoáng sản.

Chúng tôi tập trung vào 4 nhóm giải pháp đột phá. Thứ nhất là mạnh dạn mở rộng đối tượng không phải đấu giá quyền khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường. Cơ chế này sẽ áp dụng rộng rãi cho các dự án quan trọng quốc gia, công trình khẩn cấp, dự án PPP. Giấy phép có thể được cấp thẳng cho nhà thầu thi công dự án lớn, hoặc giao cho một đơn vị có đủ năng lực chuyên môn khai thác để cung ứng dùng chung cho nhiều công trình nhỏ lẻ khác. Tiếp theo, cho phép áp dụng thủ tục rút gọn để tăng công suất khai thác tại các mỏ vật liệu thông thường đang hoạt động, nhằm đáp ứng kịp thời cho các dự án trọng điểm. Đồng thời, chúng tôi kiến nghị cần tiếp tục sửa đổi, đồng bộ hóa các quy định liên quan đến thủ tục đầu tư, đánh giá tác động môi trường, cấp phép môi trường và kế hoạch sử dụng đất, đảm bảo tính khả thi cao nhất.

Cuối cùng là đề xuất miễn hoàn toàn các thủ tục thăm dò, khai thác trong những tình huống khẩn cấp về thiên tai, dịch bệnh hoặc an ninh quốc phòng, để đảm bảo nguồn cung vật liệu không bị đứt gãy.

Mục tiêu cao nhất là bảo đảm đủ vật liệu với mức giá bình ổn cho các công trình trọng điểm và đáp ứng nhu cầu dân sinh. Trong quá trình này, sự đồng hành của báo chí là vô cùng quan trọng để truyền tải chính sách mới và phản ánh thực tiễn, giúp cơ quan quản lý tham mưu hiệu quả cho Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn ông!