Mô hình 5R - từ những thay đổi nhỏ đến hành trình giảm phát thải

  

Từ bớt một phần gánh nặng cho môi trường…

Chúng ta hãy thử nhìn vào một ngày rất bình thường. Buổi sáng, bạn mua một cốc cà phê mang đi bằng loại nhựa dùng một lần, bữa trưa có thêm một hộp nhựa và vài chiếc túi nhỏ đựng thức ăn; chiều mua một món đồ, người bán lại đưa thêm chiếc túi nilon. Đến tối, tất cả những thứ ấy nằm chung trong một túi rác.

Giảm phát thải khí nhà kính không chỉ bắt đầu từ nhà máy hay những công nghệ xử lý hiện đại. Nó có thể bắt đầu ngay từ khoảnh khắc một người đứng trước quầy hàng và quyết định có cần mua thêm món đồ này hay không.

Đó cũng là tinh thần đầu tiên của 5R – Refuse, tức là từ chối những thứ không cần thiết. Một chiếc ống hút khi không thực sự cần, một túi nilon cho món hàng đã có sẵn bao bì, một bộ dao thìa nhựa cho bữa ăn được dùng ngay tại nhà… đều có thể được từ chối. Không sử dụng một món đồ ngay từ đầu luôn đơn giản hơn rất nhiều so với việc tìm cách xử lý nó sau khi đã trở thành rác.

Từ “từ chối”, câu chuyện tự nhiên chuyển sang bước tiếp theo là Reduce – tiết giảm. Ngay cả với những thứ cần thiết, chúng ta vẫn có thể sử dụng ít hơn, mua vừa đủ và tránh tiêu dùng quá mức. Một gia đình lên kế hoạch mua thực phẩm để hạn chế thức ăn thừa, một văn phòng giảm việc in những tài liệu không cần thiết hay một cửa hàng tối giản bao bì cho sản phẩm đều đang thực hiện Reduce.

Khi một món đồ đã được mua và vẫn còn sử dụng tốt, Reuse – tái sử dụng lại mở ra một cơ hội khác. Một chiếc bình nước có thể được dùng hàng trăm lần thay vì mỗi ngày mua một chai nước mới. Một chiếc túi đựng đồ có thể trở thành chiếc túi đi chợ nhiều lần. Những hộp đựng còn tốt có thể tiếp tục được sử dụng thay vì nhanh chóng đi vào thùng rác.

Và nếu một món đồ bị hỏng thì sao? Thay vì vội vứt đi và mua món mới, 5R đưa chúng ta đến với Repair – sửa chữa. Một chiếc áo rách có thể được khâu lại, một chiếc khóa hỏng có thể thay mới, một món đồ gia dụng gặp lỗi nhỏ có thể được sửa thay vì bỏ cả sản phẩm. 

Đến đây, khi một món đồ thực sự không thể sử dụng tiếp, Recycle – tái chế mới trở thành lựa chọn tiếp theo. Tái chế giúp thu hồi vật liệu từ những sản phẩm đã qua sử dụng để đưa trở lại quá trình sản xuất. 

Mô hình 5R gồm Refuse – Reduce – Reuse – Repair – Recycle (Từ chối – Tiết giảm – Tái sử dụng – Sửa chữa – Tái chế) nhắc chúng ta thay vì chỉ nghĩ đến việc xử lý rác sau khi nó xuất hiện, hãy bắt đầu từ cách bạn lựa chọn, sử dụng và kéo dài vòng đời của mỗi món đồ.

… đến mục tiêu khí hậu của Việt Nam

Nhìn qua, 5R dường như chủ yếu là câu chuyện về rác thải. Nhưng nếu nhìn rộng hơn, đây cũng là một cách giảm phát thải khí nhà kính. Để làm ra một sản phẩm cần có nguyên liệu, năng lượng và quá trình vận chuyển. Khi chúng ta sử dụng sản phẩm lâu hơn, dùng lại hoặc sửa chữa thay vì liên tục mua mới, nhu cầu sản xuất thêm sản phẩm mới có thể giảm. Từ đó, lượng tài nguyên và năng lượng cần sử dụng trong toàn bộ chuỗi cung ứng cũng có cơ hội giảm theo.

Câu chuyện càng rõ hơn khi nhìn vào rác thải. Trong các bãi chôn lấp rác thiếu ô-xy, những chất hữu cơ như thức ăn thừa, rau củ, lá cây… có thể phân hủy và tạo ra khí mê-tan. Đây là một loại khí nhà kính có khả năng làm nóng khí quyển rất mạnh trong ngắn hạn. Vì vậy, khi 5R giúp giảm lượng rác phải đưa đến bãi chôn lấp, đặc biệt khi giảm được lượng chất hữu cơ lẫn trong dòng rác, nó có thể góp phần giảm áp lực phát sinh khí mê-tan từ chất thải.

Tại Hội nghị thượng đỉnh về biến đổi khí hậu của Liên Hợp Quốc, Việt Nam đặt mục tiêu giảm ít nhất 30% tổng lượng phát thải mê-tan vào năm 2030 so với năm 2020, trong khuôn khổ nỗ lực thực hiện các cam kết khí hậu và hướng tới phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050.

Từ góc nhìn ấy, 5R không phải một khẩu hiệu xa xôi mà bắt đầu từ những hành động rất nhỏ, một chiếc túi vải thay túi nilon, một chai nước tái sử dụng, một món đồ cũ còn sửa được. Từ chối một món đồ không cần thiết. Mua ít hơn một chút. Sửa một món đồ thay vì vứt bỏ. Và cuối cùng, phân loại để những vật liệu còn giá trị có cơ hội quay trở lại vòng đời sản xuất.

Thói quen 5R vì thế không chỉ là cách giảm rác. Đó còn là một cách sống chậm lại một chút trước khi mua, trân trọng hơn những gì mình đang có và để lại cho môi trường ít hơn những thứ phải xử lý sau này.

Giảm phát thải có thể bắt đầu ngay từ khoảnh khắc một người đứng trước quầy hàng và quyết định có cần mua thêm món đồ này hay không.