Mô hình chi trả theo kết quả: Lối ra cho bài toán ngân sách công

Trong bối cảnh ngân sách công chịu sức ép ngày càng lớn, từ các nước phát triển đến những nền kinh tế mới nổi, bài toán làm thế nào để giải quyết các vấn đề xã hội mà không làm trầm trọng thêm thâm hụt tài khóa đang trở nên cấp bách hơn bao giờ hết. 

Khu bán đồ trang trí Halloween tại một trung tâm thương mại ở Wheaton, tiểu bang Maryland (Mỹ). Ảnh: Ngọc Quang, PV TTXVN tại Mỹ

Từ giáo dục, y tế, việc làm đến tái hòa nhập xã hội, nhu cầu chi tiêu tăng nhanh trong khi dư địa ngân sách ngày càng thu hẹp. Trước thực tế đó, ông Ronald Cohen, Chủ tịch tổ chức khuyến khích đầu tư GSG Impact, đề xuất một cách tiếp cận khác biệt: để khu vực tư nhân bỏ vốn triển khai các chương trình xã hội, còn chính phủ chỉ chi trả khi và chỉ khi kết quả đã được chứng minh. Mô hình này, được gọi là Đối tác dựa trên kết quả (OP), không chỉ giúp tiết kiệm ngân sách mà còn thay đổi căn bản cách các chính phủ đo lường và theo đuổi hiệu quả chính sách. 

*Mua kết quả thay vì mua dịch vụ 

Điểm cốt lõi của mô hình OP nằm ở sự đảo chiều trong tư duy chi tiêu công. Thay vì cấp ngân sách trước cho các chương trình và đánh giá thành công dựa trên “đầu ra” hành chính như số khóa đào tạo hay số chứng chỉ được cấp, chính phủ xác định trước các mục tiêu xã hội cụ thể và có thể đo lường, chẳng hạn tỷ lệ có việc làm sau đào tạo, mức thu nhập cải thiện hay kết quả học tập thực tế của học sinh. Khu vực tư nhân – bao gồm các quỹ đầu tư tác động, tổ chức từ thiện và doanh nghiệp xã hội – sẽ ứng vốn triển khai chương trình. Nhà nước chỉ thanh toán khi các mục tiêu đã cam kết được đạt tới và được xác minh độc lập.

Theo phân tích của ông Ronald Cohen, cách làm này cho phép chính phủ đạt được cải thiện xã hội với chi phí chỉ bằng khoảng một nửa so với mô hình chi trả theo dịch vụ truyền thống, đồng thời chuyển rủi ro tài chính và rủi ro thực thi sang cho các nhà đầu tư – những chủ thể có động lực và năng lực quản lý rủi ro tốt hơn. Quan trọng hơn, OP tạo ra kỷ luật ngân sách mới: tiền thuế chỉ được chi ra cho những kết quả đã chứng minh là hiệu quả. 

Sự hấp dẫn của OP còn đến từ khả năng huy động nguồn vốn tư nhân quy mô lớn trong bối cảnh ngân sách công bị bó buộc. Khi chính phủ cam kết trả tiền cho kết quả, các nhà đầu tư có định hướng xã hội nhìn thấy cơ hội vừa tạo ra tác động tích cực, vừa đạt được lợi nhuận hợp lý. Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh nhu cầu đầu tư xã hội tăng lên, từ chống tái phạm tội, giảm vô gia cư đến nâng cao kỹ năng lao động và hỗ trợ người khuyết tật.

Sự phát triển của OP gắn chặt với một xu hướng rộng lớn hơn, đó là “hạch toán tác động” – phương pháp quy đổi các kết quả xã hội và môi trường thành giá trị tiền tệ để có thể so sánh trực tiếp với chi phí và lợi nhuận. Khi các doanh nghiệp và nhà đầu tư ngày càng chịu áp lực minh bạch về tác động xã hội và môi trường, hạch toán tác động đang làm thay đổi cách thị trường đánh giá giá trị doanh nghiệp, thưởng cho những chủ thể tạo ra tác động tích cực và trừng phạt những mô hình gây tổn hại. Với chính phủ, phương pháp này giúp trả lời một câu hỏi lâu nay vẫn bị bỏ ngỏ: mỗi đồng ngân sách chi ra thực sự mang lại bao nhiêu lợi ích kinh tế – xã hội?

*Kinh nghiệm thực tiễn 

Một phân tích độc lập tại Anh năm 2024 cho thấy, cứ mỗi 1 bảng Anh chi tiêu công thông qua mô hình OP, xã hội thu về tới 9 bảng Anh giá trị lợi ích và tiết kiệm, nhờ đạt được kết quả tốt hơn với chi phí thấp hơn đáng kể so với phương thức mua sắm dịch vụ truyền thống.

Đồng bảng Anh tại ngân hàng ở London. Ảnh: AFP/TTXVN

Vương quốc Anh hiện là quốc gia đi đầu trong việc áp dụng OP, với gần 100 dự án đang vận hành. Tháng 7 vừa qua, chính phủ Anh ra mắt Quỹ Better Futures Fund, đặt mục tiêu huy động 1 tỷ bảng Anh để cải thiện cuộc sống của 200.000 trẻ em dễ bị tổn thương. Đây được xem là quỹ chi trả theo kết quả lớn nhất thế giới, quy tụ các bộ ngành, chính quyền địa phương, nhà đầu tư, tổ chức từ thiện và doanh nghiệp xã hội, nhưng không đòi hỏi ngân sách nhà nước ứng trước.

Tiềm năng của OP không chỉ giới hạn ở các nền kinh tế phát triển. Tại Sierra Leone (Xi-ê-ra Lê-ôn), Quỹ Kết quả Giáo dục (EOF) đã cho thấy hiệu quả rõ rệt khi thành tích học tập của học sinh cải thiện trong vòng hai năm, với mức tiến bộ tương đương thêm một năm học trong các hệ thống giáo dục hoạt động hiệu quả nhất tại khu vực châu Phi cận Sahara. Kết quả này minh chứng rằng, ngay cả ở những quốc gia thu nhập thấp, việc gắn chi tiêu công với kết quả vẫn có thể tạo ra thay đổi đáng kể.

Để OP và hạch toán dựa trên tác động có thể được nhân rộng trên quy mô toàn cầu, ông Ronald Cohen cho rằng các chính phủ cần chuẩn bị ba nền tảng then chốt. Thứ nhất là hạ tầng số đủ mạnh để thu thập, xử lý và công bố dữ liệu tác động một cách minh bạch với chi phí thấp. Thứ hai là cải cách mua sắm công, chuyển từ mua dịch vụ sang mua kết quả, đồng thời áp dụng cơ chế ngân sách nhiều năm để phù hợp với các chương trình dài hạn. Thứ ba là thiết lập cơ chế giám sát chặt chẽ nhằm ngăn chặn gian lận và bảo đảm sân chơi bình đẳng cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ – lực lượng đóng vai trò quan trọng trong đổi mới sáng tạo xã hội.

Những thách thức xã hội ngày càng phức tạp đòi hỏi những công cụ chính sách mới. Trong bối cảnh nguồn lực công hạn chế, OP mang lại một con đường khả thi để các chính phủ đạt được kết quả xã hội vượt trội với ít tiền hơn và chi trả chậm hơn. Với hàng trăm mô hình thành công đã được triển khai trên toàn cầu, đây không còn là một thử nghiệm, mà là một phương thức đã được kiểm chứng, đòi hỏi các nhà hoạch định chính sách phải dám dấn thân để mở rộng và khai thác hết tiềm năng của nó.