Một hướng đi phát triển nông nghiệp đô thị

Kiểm soát chặt chẽ từ nguồn nước, dinh dưỡng đến quy trình sản xuất, mô hình này từng bước chứng minh giá trị kinh tế, khả năng đáp ứng nhu cầu tiêu dùng xanh và trở thành một hướng đi đáng chú ý trong phát triển nông nghiệp đô thị.

Khác với phương thức canh tác truyền thống, rau thủy canh không sử dụng đất mà trồng cây trong dung dịch dinh dưỡng được kiểm soát chặt chẽ. Toàn bộ quá trình sinh trưởng của cây diễn ra trong hệ thống nhà màng, nhà lưới, hạn chế tối đa tác động của thời tiết và sâu bệnh. Nhờ đó, rủi ro do mưa bão, ngập úng hay dịch hại giảm rõ rệt, sản xuất ổn định quanh năm. Chu kỳ sinh trưởng của rau thủy canh cũng ngắn hơn, có loại ra chỉ khoảng 20 ngày/vụ, nhanh hơn 10 ngày so với trồng đất, giúp tăng số vụ và rút ngắn vòng quay vốn.

Thực tế triển khai tại các cơ sở sản xuất của Hợp tác xã Nông nghiệp Tuấn Ngọc, phường Long Trường, Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy, với diện tích khoảng 1.000 m², rau thủy canh có thể đạt sản lượng gần 3 tấn mỗi tháng, đủ khả năng cung ứng thường xuyên cho thị trường. Rau được thu hoạch theo phương pháp giữ lại một phần bộ rễ và giá thể, giúp cây tiếp tục hút dinh dưỡng, giữ độ tươi lâu, không bị nhũn hay úng nước. Đây là một trong những lý do khiến rau thủy canh có thời gian bảo quản dài hơn so với rau trồng đất truyền thống ngay cả khi đã lên kệ bán hàng.

Dù giá bán cao hơn khoảng 1,5 lần nhưng rau thủy canh vẫn dần được người tiêu dùng đô thị chấp nhận. Chất lượng đồng đều, hình thức đẹp, an toàn và có nguồn gốc rõ ràng là những yếu tố then chốt giúp sản phẩm chiếm được niềm tin của thị trường, đặc biệt là các gia đình trẻ, trường học và bếp ăn tập thể.

Tại Thành phố Hồ Chí Minh, mô hình rau thủy canh đang được tổ chức sản xuất theo hướng liên kết hợp tác xã. Các điểm trồng không tập trung tại một chỗ mà phân bố rải rác, song toàn bộ sản phẩm sau thu hoạch đều được đưa về cơ sở trung tâm để sơ chế, đóng gói, dán nhãn thống nhất trước khi đưa ra thị trường. Cách làm này giúp bảo đảm đồng bộ về chất lượng, dễ kiểm soát quy trình và xây dựng thương hiệu chung cho sản phẩm.

Đáng chú ý, hợp tác xã đã ứng dụng công nghệ số trong quản lý sản xuất. Thông qua hệ thống camera và phần mềm quản lý trên điện thoại thông minh, các thông số như nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng, dinh dưỡng tại các điểm trồng đều được theo dõi theo thời gian thực, kể cả với những điểm sản xuất ở xa trung tâm. Việc áp dụng công nghệ IoT không chỉ giúp kiểm soát chất lượng mà còn tăng tính minh bạch, tạo nền tảng cho truy xuất nguồn gốc sản phẩm, ông Lâm Ngọc Tuấn, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp Tuấn Ngọc chia sẻ.

Bên cạnh yếu tố kỹ thuật và tổ chức sản xuất, rau thủy canh tại Thành phố Hồ Chí Minh còn gắn với xu hướng tiêu dùng xanh và xây dựng thương hiệu đô thị xanh. Các sản phẩm của hợp tác xã đã được công nhận “tích xanh” của Sở Công Thương Thành phố Hồ Chí Minh cho sản phẩm, cho phép người tiêu dùng quét mã QR để biết đầy đủ thông tin về ngày sản xuất, quy trình trồng, đơn vị sản xuất. Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến an toàn thực phẩm và sẵn sàng chi trả cao hơn cho những sản phẩm minh bạch, đáng tin cậy.

Cùng đồng hành mô hình này, ông Ngô Xuân Chinh, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu chuyển giao tiến bộ kỹ thuật nông nghiệp (Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam) cho rằng, rau thủy canh, đặc biệt là thủy canh hữu cơ là mô hình đòi hỏi quy trình kỹ thuật rất nghiêm ngặt. Ngay từ khâu đầu vào, nguồn nước phải bảo đảm không nhiễm kim loại nặng, không nhiễm vi sinh. Dung dịch dinh dưỡng cần được kiểm soát chặt chẽ về độ pH, trong đó mức phù hợp khoảng 6,5; nếu thấp hoặc cao hơn đều phải điều chỉnh để bảo đảm cây sinh trưởng ổn định.

Theo ông Chinh, chi phí đầu tư ban đầu cho mô hình rau thủy canh cao hơn so với nhà màng trồng rau thông thường. Với diện tích khoảng 1.000 m², tổng vốn đầu tư vào khoảng 1 tỷ đồng. Tuy nhiên, thời gian hoàn vốn khoảng 4 năm và sau đó mô hình bắt đầu mang lại hiệu quả kinh tế ổn định. Khung nhà màng có thời gian khấu hao từ 15–25 năm, màng phủ trung bình 5–5,5 năm thay một lần, các hạng mục khác cơ bản chỉ đầu tư một lần. Đây là bài toán kinh tế dài hạn, phù hợp với định hướng phát triển nông nghiệp đô thị bền vững.

Từ góc độ quản lý chuyên ngành, ông Võ Nguyên Bình, chuyên viên Trạm Trồng trọt và Bảo vệ thực vật khu vực số 1, nhận định xu hướng người tiêu dùng tại Thành phố Hồ Chí Minh, đặc biệt ở khu vực Thủ Đức (cũ), đang dịch chuyển rõ rệt sang các sản phẩm rau xanh sạch, an toàn, có nguồn gốc rõ ràng. Rau thủy canh đáp ứng tốt yêu cầu này nhờ không sử dụng đất, hạn chế sâu bệnh và dư lượng hóa chất.

Ông Bình cho biết, việc phát triển sản phẩm “tích xanh” trong nông nghiệp hiện mới ở giai đoạn đầu, song đây là công cụ quan trọng để nâng cao niềm tin của người tiêu dùng. Khi có thể truy xuất đầy đủ thông tin sản phẩm, người tiêu dùng sẽ yên tâm hơn trong sử dụng, đồng thời tạo áp lực tích cực buộc các cơ sở sản xuất tuân thủ nghiêm ngặt quy trình kỹ thuật.

Theo ông Lâm Ngọc Tuấn, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp Tuấn Ngọc, rau thủy canh dù chi phí đầu tư cao nhưng đổi lại là sản xuất ổn định, ít rủi ro và có đầu ra bền vững khi tham gia hợp tác xã. Nông dân được hỗ trợ kỹ thuật, thương hiệu, truy xuất nguồn gốc và không phải lo khâu tiêu thụ. Mô hình này đang hướng tới các vùng đang gặp khó khăn trong sản xuất nông nghiệp, như Bình Thuận (cũ), nơi nhiều diện tích thanh long kém hiệu quả đang cần chuyển đổi. Đầu năm 2026, hai mô hình với khoảng 5.000 m2 sẽ triển khai ở vùng đấy này. Mục tiêu là tạo việc làm tại chỗ, chuyển đổi mô hình sản xuất và nâng cao giá trị trên cùng diện tích đất.

Hợp tác xã cũng đang nghiên cứu mô hình liên kết mới, theo đó nông dân chỉ góp đất và công lao động, hợp tác xã đầu tư toàn bộ công nghệ, chia lợi nhuận, hướng tới chuyển đổi những vùng sản xuất kém hiệu quả sang mô hình giá trị cao hơn, ông Lâm Ngọc Tuấn chia sẻ.