Mua muối đầu năm - nét đẹp truyền thống của người dân miền biển

Từ sáng 18/2 đến nay (tức mùng 2 đến mùng 3 Tết Bính Ngọ), vào thời điểm sáng sớm, trên các tuyến đường tại các xã Diễn Châu, Quỳnh Phú, Hải Châu…, tỉnh Nghệ An, đã rộn ràng tiếng rao của những bán muối dạo. Trong tâm thức người dân miền biển, phong tục mua muối đầu năm mang ý nghĩa cầu may một năm mới bình an, may mắn.

Đường quê rộn ràng ngày đầu xuân

Từ sáng sớm, xóm Quyết Thắng, xã Diễn Châu trở nên rộn ràng, vui vẻ hơn khi tiếng rao và hình ảnh chiếc xe máy chở đầy muối của người bán dạo xuất hiện từ phía cuối làng. Nhiều người trong xóm liền ra đầu ngõ, cầm túi hoặc dụng cụ đựng chờ người bán muối đi qua để mua. Từng gói muối nhỏ sau đó sẽ được trao tay đến người mua kèm với nụ cười thân thiện và lời chúc mừng đầu năm của người bán.

Chị Lê Thị Phương, xã Hải Châu cho biết, hơn 10 năm qua, cứ vào mùng 2 Tết chị lại đi bán muối. Nguồn muối mang đi bán là muối biển sạch, được diêm dân các làng Kim Liên, Tiền Tiến (xã Diễn Kim cũ) sản xuất bằng phương thức thủ công. Muối biển đã có thời để trong kho bảo quản nhiều tháng qua nên muối khô, có màu trắng tự nhiên, vị mặn đặc trưng, không bị chát. Muối được đựng trong các túi nhỏ, chia làm 2 loại, có giá 10.000 đồng hoặc 15.000 đồng/gói.

Dịp đầu Xuân, người dân mua để lấy may, mong cầu bình an, mọi sự hanh thông nên chỉ mua 1-2 gói. Việc bán muối đầu năm chỉ diễn ra trong buổi sáng của các ngày mồng 2 và mồng 3 Tết. Mỗi ngày, chị bán lượng muối gần 200 túi nhỏ. Khách mua không hề mặc cả, nhiều người mua còn trả tiền cao hơn giá bán mà không nhận lại tiền thừa.

Cầm trên tay 1 túi muối vừa mua, chị Nguyễn Thị Trang, xóm Quyết Thắng, xã Diễn Châu vui vẻ cho biết, mua muối đầu năm là để mong tình cảm giữa các thành viên trong gia đình, dòng tộc, làng xóm luôn được đoàn kết, gắn bó thân tình, không nhạt phai trong cuộc sống. Lượng muối vừa mua chị sẽ đựng trong bát sứ, để ở góc bếp. Ra Giêng, chị sẽ dùng lượng muối này để rang lên, giã nhỏ, dùng dần trong việc nội trợ, chế biến món ăn hằng ngày.

Bà Cao Thị Tuyết, người dân xóm Đông Lộc, xã Diễn Châu chia sẻ, gia đình ở gần cửa biển Lạch Vạn, lại làm nghề chế biến hải sản nên hiện tại lượng muối biển có sẵn trong nhà gần 1 tấn. Năm nào bà cũng giữ thói quen quen mua muối đầu năm để cầu mong gia đình thuận hòa, làm ăn thuận lợi, tình làng, nghĩa xóm luôn gần gũi, chan hòa.

Người mua muối đầu năm không chỉ là các bà, các mẹ, chị em phụ nữ mà đàn ông nam giới cũng đi mua. Người mua muối chỉ mua một lượng vừa đủ cho gia đình và tự tay mang về nhà.

Tại tỉnh Nghệ An, tục mua muối đầu năm đã trở thành nét văn hóa truyền thống của người dân ở các địa phương, được trao truyền từ bao đời. Từ đặc tính mặn mòi của muối, có khả năng trị khuẩn mà người dân quan niệm muối biển sẽ xua đuổi được những ưu phiền, không may, thanh lọc uế tạp và giữ gìn sự ấm êm trong cuộc sống.

Không riêng gì các xã miền biển Diễn Châu, Hải Châu, An Châu, Quỳnh Phú, tại các xã đồng bằng, miền sơn cước như Yên Thành, Vân Tụ, Giai Lạc, Tân Châu, Hùng Châu, Đô Lương… cũng dễ dàng bắt gặp hình ảnh người chở muối bằng xe máy rong ruổi trên các tuyến đường làng, đường liên xã rao bán muối hoặc bày bán trên các thúng, mẹt, thùng nhựa tại các quán sá, góc chợ, ven bên đường.

Những túi muối nhỏ được gói ghém, buộc cột cẩn thận, gọn gàng cũng xuất hiện nhiều trước cổng, gần các địa điểm thờ tự, tâm linh như chùa Cổ Am, đền Nẻ, đền Cờn, đền Cuông, đền Cả, đền Bạch Mã.... để phục vụ nhu cầu mua của người dân, du khách khi tìm về hành hương, vãn cảnh.

Độc đáo quy trình làm muối biển truyền thống của diêm dân

Làm muối biển là nghề truyền thống có tuổi đời hàng trăm năm của diêm dân các vùng bãi ngang, ven biển thuộc các huyện Diễn Châu, Quỳnh Lưu, Nghi Lộc (cũ)… Nghề làm muối ở các địa phương này song hành cùng nghề khai thác, chế biến thủy, hải sản. Trong đó có những "thủ phủ" nghề muối phát triển, gắn với lịch sử lập làng có tuổi đời hàng trăm năm. Hiện nay, trước những thăng trầm của cuộc sống, nghề làm muối ở Nghệ An đã bị mai một đi nhiều. Tuy nhiên, tại các xã Quỳnh Phú, Hải Châu… nhiều diêm dân vẫn gìn giữ, nối nghề, coi đó là sinh kế sinh và phương thức giữ lại di sản của cha ông.

Diêm dân tại các địa phương này làm muối theo phương pháp thủ công: Phơi cát biển bằng sức nóng của nắng dưới nền đất nện chặt, bằng phẳng để gom lại, lọc lấy nước, chưng cất nước lọc tạo ra hạt muối có màu trắng tinh khiết tựa như bông, có vị mặn đặc trưng, giàu dưỡng chất, vi khoáng tự nhiên.

Ông Phan Văn Thắng, xã Hải Châu, tỉnh Nghệ An, cho hay: Các xã ven biển có truyền thống đi biển khai thác hải sản từ gần 100 năm nay. Từ buổi đầu khai thác hải sản thủ công, muối biển là yếu tố giúp ngư dân ướp hải sản để không bị ươn, những chuyến đi biển của ngư dân có thể kéo dài từ 7 đến 10 ngày. Đặc biệt, muối biển không thể thiếu trong quy trình chế biến nước mắm, ruốc…

Một năm, cao điểm thời gian làm muối biển kéo dài từ 2 đến hơn 3 tháng, chủ yếu vào mùa hè (từ tháng 4 đến giữa tháng 7), khi nhiệt lượng và số giờ nắng trong ngày đạt đỉnh cao nhất, nắng nóng gay gắt nhất. 

Để làm ra hạt muối biển, diêm dân phải lao động nặng nhọc thời tiết nắng nóng với vô số công đoạn lặp lại mỗi ngày như: rải đất phơi; cạy giạt; gom đất đã phơi khô thành luống, xúc đất lên xe chuyên dụng rồi dùng sức người đẩy xe vào bể lắng (giạt) để lọc nước mặn; rải đất; đổ nước mặn lên khuông ô để phơi; cạo muối thành phẩm… Trong các công đoạn, vất vả nhất là việc cạy giạt, rải đất, diêm dân phải dùng sức lực trực tiếp đưa từ 2 đến 3 khối đất ướt, bị nén chặt ra khỏi hệ thống lọc; xúc hàng chục xe đất có khối lượng từ 100kg đến 120kg/xe đẩy ra bãi bằng rồi dùng dụng cụ rải đất ra thành lớp mỏng để phơi nắng.

Công đoạn lấy nước mặn qua hệ thống lọc cũng cần sự chuẩn xác, bởi nếu quá thời gian nước mặn sẽ nhạt, giảm độ mặn ảnh hưởng đến chất lượng muối. Vì vậy, diêm dân phải dùng dụng cụ đo độ mặn của nước tinh chất sau khi lọc để lấy lượng nước có độc mặn phù hợp.

Bên cạnh đó, công việc "bừa" để xới cát biển trước khi đưa vào hệ thống lọc cũng mất khá nhiều công sức. Cát biển khi đã phơi nắng hơn 10 giờ đồng hồ sẽ được cào xới lên cho tơi, xốp rồi gom lại thành luống. Việc xới cát phải kéo một dụng cụ có tên gọi là bừa, nặng khoảng hơn 20kg và phải đi thụt lùi để có thể quan sát và điều chỉnh được độ dày mỏng của lớp cát cần xới. Dưới trời nắng nóng, người xới cát phải đi chậm theo chiều ngang, dọc, chéo sân phơi hàng chục lần, trong khoảng thời gian gần 1 giờ đồng hồ.

Việc cạo muối cũng kỳ công, thận trọng và cần kinh nghiệm, kỹ năng bởi nếu không sẽ làm hư hỏng mặt nền sân phơi. Để cạo và gom muối thành từng đống nhỏ, diêm dân phải sử dụng dụng cụ chuyên biệt có lưỡi bằng inox, cán dài thuận lợi cho việc cầm nắm và đẩy về phía trước.

Ông Lê Huy Hải, xã Quỳnh Phú, tỉnh Nghệ An cho biết, đồng muối tất bật, sôi động nhất là từ thời điểm 16 giờ mỗi ngày, diêm dân sẽ cạo, gom muối thành đống nhỏ trên nền sân phơi sau đó xúc đầy lên xe xút kít để đưa về kho bảo quản. Mỗi xe có thể chở từ 100kg đến 130kg muối ướt. Trước khi đầy muối về kho, diêm dân phải chỉnh sửa lại lượng muối để trọng tâm xe cân đối, không bị rơi vãi trong quá trình đẩy xe.

Đối với người dân ven biển, mua muối dịp đầu năm ngoài ý nghĩa cầu may, còn là hành động nhắc nhớ về quá khứ, nhớ đến nghề làm muối vất vả, khốn khó một thời cá nhân, gia đình, các thế hệ cha ông đã từng trải qua. Người mua muối không hề trả giá với người bán mà xởi lởi, vui cười, nhanh chóng thanh toán tiền là để có được sự trọn vẹn đầu năm và gửi gắm vào đó thông điệp động viên, chia sẻ sự vất vả với người bán muối, mong muốn người bán giữ nghề bền lâu.