Mỹ đứng đằng sau xu hướng "phi USD hóa"?

Theo báo Liên hợp buổi sáng, gần đây, "phi USD hóa" đã trở thành cụm từ được nhắc nhiều trong cộng đồng quốc tế và dường như cũng trở thành trào lưu, không ít quốc gia xem giảm thiểu sự phụ thuộc vào đồng USD là phương thức tốt để thoát khỏi khó khăn, ứng phó với khủng hoảng. Danh sách này xem ra ngày càng kéo dài, bao gồm Brazil, Venezuela, Ấn Độ, Indonesia, Malaysia, Ghana, Nga, Pháp, Australia và Trung Quốc.

Hai tiêu chí thể hiện vị thế của đồng USD cũng đang có biểu hiện tương ứng. Theo dữ liệu thống kê thanh toán toàn cầu tháng 3/2023 do Hiệp hội Viễn thông liên ngân hàng và tài chính quốc tế (SWIFT) công bố, thị phần thanh toán của đồng USD chiếm 41,74% toàn cầu, giảm hơn một nửa so với 85,7% vào thời kỳ đỉnh cao. Tổng dự trữ ngoại tệ toàn cầu do Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) công bố hồi tháng Tư là 12.000 tỷ USD, trong đó đồng USD chiếm 58,36%, ghi nhận mức thấp mới trong vài thập niên gần đây, giảm khoảng 27% so với thời kỳ đỉnh cao. Dường như "phi USD hóa" đang tăng tốc trên phạm vi toàn cầu.

Tuy nhiên, một vấn đề mà thế giới nên hiểu rõ là vị thế và thậm chí quyền thống trị của đồng USD từng là nhu cầu và đồng thuận phản ánh hậu quả nghiêm trọng của chiến tranh tài chính, đồng thời cũng là một trong những cấu trúc cốt lõi của hệ thống toàn cầu mà cộng đồng quốc tế cùng bảo vệ sau Chiến tranh Thế giới thứ hai. Cái gọi là xu hướng "phi USD hóa" hiện nay mặc dù nhận được sự ủng hộ của nhiều quốc gia và khu vực, nhưng quốc gia thực sự có thể "phi USD hóa" một cách hiệu quả e rằng vẫn là Mỹ.  

Việc tạo ra tiền tệ luôn gắn liền với quyền lực và trách nhiệm, đồng tiền có chủ quyền của một quốc gia và đồng tiền quốc tế lưu thông toàn cầu cũng như vậy. Trong 1/4 thế kỷ sau khi Chiến tranh Thế giới lần thứ hai kết thúc, đồng USD đã hưởng đầy đủ những lợi ích mang lại từ việc trở thành đồng tiền quốc tế. Tuy nhiên, đến thời kỳ chính quyền cựu Tổng thống Richard Nixon phát hiện phải trả cái giá đắt hơn cho trách nhiệm gánh vác nên đã lựa chọn từ bỏ hệ thống Bretton Woods một cách quyết đoán. Bộ trưởng Tài chính vào thời điểm đó của Mỹ là John Bowden Connally Jr. còn để lại một câu nói nổi tiếng cho thế giới: "USD là đồng tiền của chúng tôi, nhưng lại là vấn đề của các bạn".   

Do đó, trên thực tế, bắt đầu từ thời điểm đó Mỹ luôn thực hiện một số việc "phi USD hóa", mặc dù họ có thể không ý thức được, nhưng khái niệm "biến USD thành vấn đề của nước khác" rõ ràng đã dẫn đến kết quả này. Họ muốn hưởng thụ lợi ích mang lại từ quyền thống trị của đồng USD, nhưng lại không muốn gánh vác trách nhiệm cần có của đồng tiền quốc tế.   

Đồng tiền có chủ quyền của một quốc gia muốn trở thành đồng tiền quốc tế, cần phải thực thi chính sách tài khóa và tiền tệ nghiêm ngặt nhất, duy trì cán cân thanh toán trong nước và sự ổn định của tỷ giá, giành được sự tín nhiệm và tôn trọng của cộng đồng quốc tế, thì mới có thể giúp cho đồng tiền được thừa nhận và sử dụng rộng rãi hơn. 

Tuy nhiên, bắt đầu từ những năm 1970, thâm hụt ngân sách của Mỹ tăng dần theo từng năm, trần nợ của chính phủ liên bang đã tăng từ vài chục tỷ USD lên 31.400 tỷ USD vào năm 2023, Chính phủ và Quốc hội phải đàm phán vượt trần nợ công một cách khó khăn. Loại đàm phán này dường như diễn ra ở mọi chính quyền. Bản chất của trần nợ chính là kỷ luật tài khóa, nhiều lần vượt trần chính là sự vỡ nợ hoặc hành vi chuyển nợ không có trách nhiệm. Lúc này duy trì sự ổn định của tỷ giá đã biến thành cột chặt đồng tiền của các nước khác với đồng USD, để nước khác gánh chịu hậu quả "vung tay quá trán" của Mỹ, là thiệt hại trực tiếp đối với địa vị quốc tế của đồng USD.       

Đồng tiền quốc tế cần có khả năng duy trì ổn định giá cả với hàng hóa chiến lược, không suy yếu đáng kể do sự thay đổi của tình hình, thì cộng đồng quốc tế mới có thể yên tâm nắm giữ và lưu thông. Ở mức độ rất lớn, địa vị thống trị của đồng USD trong lịch sử là do đồng đô la dầu mỏ (petro-dollar) quyết định. Khi cả thế giới chỉ có nắm giữ đồng USD mới có thể mua dầu mỏ, thì USD chính là đồng tiền lưu thông quốc tế quan trọng nhất. Mặc dù đến nay petro-dollar vẫn chủ đạo thị trường hàng hóa chiến lược quốc tế, nhưng xu thế suy yếu thể hiện rõ. 

Bắt đầu từ cuộc khủng hoảng dầu mỏ ở Trung Đông vào năm 1973, các quốc gia sản xuất dầu mỏ đã tìm cách thách thức địa vị thống trị của petro-dollar. Đến nay nhiều nước bắt đầu sử dụng đồng nội tệ để thanh toán năng lượng, tài nguyên và hàng hóa quan trọng như dầu mỏ, khí đốt tự nhiên, lương thực… Có lẽ ngày càng nhiều hàng hóa trên thế giới sẽ sử dụng đồng tiền khác để thanh toán, vị thế của đồng USD có thể tiếp tục suy yếu.

Nước cung ứng đồng tiền quốc tế cũng phải đoàn kết nhiều đồng minh hơn, cẩn trọng sử dụng các biện pháp trừng phạt, đi đầu gánh vác hậu quả khủng hoảng tài chính và quốc tế thì mới có thể nhận được sự ủng hộ của ngày càng nhiều nước, bảo vệ giá trị lâu dài của đồng tiền quốc tế. Tuy nhiên, khi bùng phát cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008, chính sách nới lỏng định lượng quy mô lớn của Mỹ đã kéo thế giới vào làn sóng khủng hoảng cho vay thế chấp dưới chuẩn của Mỹ. 

Sự bùng phát của dịch bệnh trong những năm gần đây và cuộc xung đột Nga-Ukraine đã khiến cho kinh tế toàn cầu lao đao. Tuy nhiên, bên cạnh lôi kéo thế giới trừng phạt Nga, Mỹ liên tục tăng lãi suất, ban hành đạo luật Giảm Lạm phát", thu hút mạnh mẽ dòng vốn toàn cầu, phá vỡ bước đi phục hồi kinh tế toàn cầu, bao gồm của các nước đồng minh. Những động thái đó đã làm tổn hại nghiêm trọng đến niềm tin vào đồng USD, do vậy "phi USD hóa" mới trở thành một trào lưu lớn hiện nay.    

Rất khó để phân biệt ưu điểm và nhược điểm về vị thế quốc tế của đồng USD. Tuy nhiên, hiện nay Mỹ đang sử dụng nhiều biện pháp của mình để hỗ trợ tiến trình "phi USD hóa" toàn cầu. Mặc dù tiến trình này vẫn chưa biết kết quả như thế nào, may rủi đều khó đoán định như nhau, nhưng dường như Mỹ mới là lực lượng chủ lực của "phi USD hóa"./.

Thạch Bình (TTXVN tại Hong Kong)