Ngành điện tử trước cơ hội tham gia sâu chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu

Ngành điện tử toàn cầu đang bước vào giai đoạn tái cấu trúc sâu rộng dưới tác động của trí tuệ nhân tạo (AI), chuyển đổi số và xu hướng phát triển bền vững, nên việc xây dựng chuỗi cung ứng điện tử thông minh đang trở thành ưu tiên chiến lược của nhiều quốc gia và doanh nghiệp. Theo đó, ngành điện tử Việt Nam cho thấy đang đứng trước cơ hội quan trọng để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu.

Theo ông Mickaël Driol, Tổng Giám đốc điều hành Mekong Partners, Việt Nam đã vượt qua giai đoạn chỉ cạnh tranh bằng chi phí lao động, bởi điều mà các nhà sản xuất toàn cầu ngày càng tìm đến Việt Nam là sự đa dạng hóa. Trong thời gian qua, Việt Nam đã trở thành một trong số rất ít thị trường có khả năng hấp thụ các khoản đầu tư công nghiệp quy mô lớn, đồng thời duy trì khả năng tiếp cận nhiều nền kinh tế trên thị trường toàn cầu.

Dòng vốn nhà sản xuất toàn cầu đổ vào Việt Nam cũng đang thay đổi về bản chất, bởi các tập đoàn đa quốc gia không còn đơn thuần di dời một nhà máy, thay vào đó là đang xây dựng mạng lưới nhà cung cấp, năng lực kỹ thuật và trung tâm điều hành khu vực. Vì vậy, cơ hội thực sự của Việt Nam không phải là thu hút thêm nhiều nhà máy, mà là nắm giữ nhiều hoạt động có giá trị gia tăng cao hơn xung quanh các nhà máy đó.

Mặt khác, sự thay đổi lớn nhất hiện nay là ranh giới giữa doanh nghiệp công nghiệp và doanh nghiệp công nghệ đang dần biến mất. Những nhà sản xuất hàng đầu không còn vận hành mua hàng, nhà máy và logistics như những chức năng tách biệt mà vận hành theo một hệ thống tích hợp.

Bà Nguyễn Thị Như Phương, Trưởng Văn phòng đại diện Hiệp hội Doanh nghiệp Điện tử Việt Nam (VEIA) tại TP. Hồ Chí Minh đánh giá, Việt Nam trong những năm gần đây đã từng bước trở thành một trung tâm sản xuất điện tử quan trọng tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương với sự hiện diện của nhiều tập đoàn công nghệ toàn cầu. Đây là điều kiện thuận lợi để Việt Nam nắm bắt cơ hội tái định vị vai trò trong chuỗi giá trị điện tử thế giới.

Tuy nhiên, bà Phương cũng chỉ ra rằng, giai đoạn hiện nay không còn đơn thuần là câu chuyện thu hút đầu tư hay mở rộng sản xuất, mà là Việt Nam cần tăng tốc nắm bắt cơ hội tham gia sâu hơn vào những khâu có giá trị gia tăng cao hơn. Điển hình, xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu đang mở ra không gian rất lớn cho Việt Nam, đồng thời các tập đoàn công nghệ không chỉ tìm kiếm một điểm đến sản xuất mới mà còn yêu cầu một hệ sinh thái có khả năng kết nối thông minh.

Cụ thể, những yếu tố quan trọng hàng đầu mà nhà sản xuất hàng đầu tập trung gồm: Nguồn dữ liệu thống nhất xuyên suốt nhà cung cấp, sản xuất và khách hàng; dữ liệu, AI và bản sao số liên tục điều chỉnh kế hoạch khi điều kiện thay đổi; robot, tự động hóa và các hoạt động kết nối cho phép tài sản vật lý phản ứng gần như ngay lập tức trước thông tin mới.

Ngoài ra, kết quả nhiều báo cáo nghiên cứu khảo sát cho thấy, khoảng 5 năm trước đây thì chuỗi cung ứng chủ yếu là câu chuyện về chi phí và hiệu quả vận hành, nhưng hiện nay ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định đầu tư, định giá doanh nghiệp và khả năng tiếp cận thị trường. Dự báo trong 5 năm tới, chuỗi cung ứng sẽ quyết định quốc gia nào trở thành nền tảng công nghiệp chiến lược và quốc gia nào chỉ dừng lại ở vai trò một địa điểm sản xuất đơn thuần.

Một số chuyên gia cho hay, những doanh nghiệp tạo ra nhiều giá trị nhất thường không phải là những doanh nghiệp số hóa nhiều nhất mà là doanh nghiệp biết chính xác mình có thể thất bại ở đâu. Điển hình, trong cuộc khủng hoảng bán dẫn, nhiều công ty toàn cầu nhận ra rằng họ không có vấn đề về nguồn cung.

Ông Robert Linh, Chuyên gia cao cấp Viện Khoa học Công nghệ Xây dựng (AIST) thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) cho biết, chuyển đổi số không đơn thuần là một lựa chọn công nghệ, mà đã trở thành một yêu cầu tất yếu và là đòn bẩy chiến lược để kiến tạo hệ sinh thái công nghiệp sinh thái, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và hướng tới phát triển bền vững.

Những công nghệ như Internet vạn vật (IoT), AI, dữ liệu lớn (Big Data), điện toán đám mây (Cloud Computing) hay bản sao số (Digital Twin) đang làm thay đổi căn bản cách thức vận hành của công nghiệp hiện đại.

Cuộc cách mạng năng suất tiếp theo không đến từ việc sở hữu thêm tài sản, mà đến từ việc làm cho những tài sản hiện có trở nên thông minh hơn. Hàng loạt doanh nghiệp dẫn đầu đang cho thấy ngày càng bỏ xa phần còn lại, vì AI hiện nay mở rộng nhanh hơn tài sản vật chất.

Trước bối cảnh AI, bán dẫn và chuyển đổi số đang tái cấu trúc toàn bộ ngành công nghiệp điện tử thế giới, doanh nghiệp Việt cần đầu tư mạnh hơn vào tự động hóa, quản trị sản xuất thông minh, phát triển nhân lực kỹ thuật cao và đặc biệt là năng lực R&D (nghiên cứu và phát triển). Nếu doanh nghiệp tận dụng tốt cơ hội này để nâng cấp năng lực công nghệ và quản trị thì Việt Nam hoàn toàn có thể chuyển từ vai trò “công xưởng lắp ráp” sang vai trò đối tác công nghệ có giá trị cao hơn trong chuỗi cung ứng quốc tế.

Nhằm hỗ trợ doanh nghiệp điện tử nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, Hiệp hội Doanh nghiệp Điện tử Việt Nam (VEIA) cũng đã đề xuất chính sách ưu tiên phát triển công nghiệp hỗ trợ điện tử và hệ sinh thái bán dẫn quốc gia. Đây được đánh giá là tạo nền tảng quan trọng để nâng tỷ lệ nội địa hóa và gia tăng giá trị sản xuất trong nước.

VEIA còn kiến nghị các cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ, chuyển đổi số, sản xuất xanh và tự động hóa thông qua tín dụng ưu đãi, cũng như quỹ hỗ trợ công nghệ. Bên cạnh đó, VEIA thúc đẩy chương trình kết nối doanh nghiệp Việt với doanh nghiệp FDI, hỗ trợ doanh nghiệp tham gia trực tiếp vào chuỗi cung ứng của các tập đoàn công nghệ lớn, đồng thời đẩy mạnh xúc tiến thương mại quốc tế để mở rộng thị trường cho doanh nghiệp Việt Nam.