Nhà thầu xây dựng mắc kẹt trong “vòng xoáy” chi phí

Giá vật liệu xây dựng và nhiên liệu tăng nhanh trong khi cơ chế điều chỉnh chậm hơn thực tế đang đẩy nhiều doanh nghiệp xây dựng vào thế khó. Khi chi phí đầu vào leo thang nhưng hợp đồng không thể cập nhật, không ít nhà thầu rơi vào tình cảnh càng làm càng lỗ, còn dừng lại thì sẽ đối mặt nguy cơ vi phạm cam kết và đứt gãy dòng tiền.

* Tiến thoái lưỡng nan

Biến động mạnh của giá vật liệu, nhiên liệu và chi phí vốn đang tạo ra sức ép chưa từng có đối với doanh nghiệp xây dựng. Trong bối cảnh đó, nhiều nhà thầu buộc phải chấp nhận một thực tế khắc nghiệt: tiếp tục thi công thì thua lỗ, nhưng dừng lại lại đối mặt rủi ro pháp lý.

Theo ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội Nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC), chỉ số giá xây dựng tại nhiều địa phương hiện vẫn được công bố với độ trễ lớn, “lạc hậu” so với thực tế thị trường. Điều này khiến doanh nghiệp gặp khó trong việc lập dự toán, kiểm soát chi phí và điều hành dự án.

Trong khi đó, biến động giá đầu vào lại diễn ra nhanh và mạnh. Những căng thẳng địa chính trị toàn cầu đã đẩy giá dầu diesel tăng từ khoảng 17.000 đồng/lít lên 35.000 đồng/lít. Nhựa đường asphalt cũng tăng từ 12.000 đồng lên 19.000 đồng/kg, kéo theo hàng loạt chi phí vận hành, vận chuyển và thi công tăng vọt.

Cùng với nhiên liệu, nhiều loại vật liệu xây dựng như thép, xi măng… cũng đồng loạt leo thang. Gần 90% doanh nghiệp trong ngành thừa nhận đây là thách thức lớn nhất hiện nay.

Áp lực càng lớn hơn khi phần lớn hợp đồng xây dựng vẫn là hợp đồng trọn gói hoặc đơn giá cố định, thiếu cơ chế điều chỉnh linh hoạt. Khi giá đầu vào tăng nhanh, phần chênh lệch gần như dồn hết về phía nhà thầu, khiến biên lợi nhuận vốn đã mỏng lại càng bị bào mòn, thậm chí chuyển sang "âm".

Không dừng ở chi phí vật liệu, chi phí vốn cũng trở thành gánh nặng lớn. Ông Nguyễn Quốc Hiệp dẫn chứng, lãi suất vay doanh nghiệp đã tăng từ mức 7–7,5%/năm lên khoảng 11–12%/năm từ đầu quý II/2026. Với người mua nhà, lãi suất phổ biến ở mức 14–15%/năm.

Mặt bằng lãi suất cao khiến cả chủ đầu tư và người mua nhà đều gặp khó, kéo theo thị trường bất động sản chững lại. Trong khi đó, việc tiếp cận tín dụng ngày càng khó khăn do các ngân hàng siết chặt cho vay, đặc biệt với dự án mới.

Khi dòng tiền bị tắc nghẽn, dự án không thể triển khai đúng kế hoạch, thanh khoản suy giảm, tồn kho gia tăng. Tác động dây chuyền nhanh chóng lan sang các nhà thầu xây dựng, khiến nhiều doanh nghiệp thiếu việc làm, dòng tiền suy yếu và rủi ro tài chính gia tăng.

Ở góc độ doanh nghiệp sản xuất, ông Lê Bá Thọ - Phó Chủ tịch HĐQT Gelex cho biết biến động giá nguyên liệu thế giới, đặc biệt là đồng, đã ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động của doanh nghiệp. Chi phí nguyên vật liệu hiện chiếm tới 70–80% tổng chi phí đầu vào tại mảng thiết bị điện và 25–45% ở mảng vật liệu xây dựng.

Để ứng phó, doanh nghiệp này buộc phải chủ động dự báo giá, duy trì tồn kho nguyên liệu 45–60 ngày, đồng thời sử dụng các công cụ tài chính và hợp đồng dài hạn để giảm thiểu rủi ro. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp tình thế, khó có thể triệt tiêu hoàn toàn áp lực chi phí.

* Cần cơ chế linh hoạt để giảm “độ vênh”

Theo các chuyên gia, vấn đề cốt lõi hiện nay không chỉ nằm ở việc giá vật liệu tăng, mà ở sự chậm trễ của cơ chế điều hành. Khi giá đầu vào biến động nhanh theo tháng, thậm chí theo tuần, nhưng giá công bố và đơn giá hợp đồng cập nhật chậm, khoảng cách giữa chi phí thực tế và giá hợp đồng ngày càng nới rộng, tạo nên “độ vênh” lớn.

Đơn cử như quý I/2026, giá vật liệu xây dựng tăng phổ biến trên 10%, nhiều loại tăng từ 10–30%. Tuy nhiên, đơn giá hợp đồng được xác lập từ trước đó, khiến doanh nghiệp phải gánh toàn bộ phần chênh lệch.

Đối với các hợp đồng trọn gói, việc điều chỉnh giá chỉ được xem xét trong những trường hợp đặc biệt như bất khả kháng hoặc “hoàn cảnh thay đổi cơ bản” nhưng quy trình phức tạp và mất nhiều thời gian. Điều này khiến doanh nghiệp gần như không có công cụ để ứng phó kịp thời với biến động thị trường.

Thực tế tại địa phương cho thấy rõ những bất cập này. Ghi nhận tại tỉnh Gia Lai cho thấy, giá vật liệu xây dựng tăng 10–30%, trong khi giá công bố thấp hơn thực tế từ 30–40%. Chênh lệch lớn khiến nhiều gói thầu phải thi công cầm chừng, đối mặt nguy cơ vượt tổng mức đầu tư.

Theo phản ánh của doanh nghiệp tại địa phương này, giá cát sau vận chuyển có thể lên tới 500.000–700.000 đồng/m3, trong khi giá công bố chỉ dưới 100.000 đồng/m3. Giá bê tông tăng lên 1,3–1,4 triệu đồng/m3, nhiều loại vật liệu khác cũng chênh lệch 40–45% so với dự toán.

Điều này không chỉ gây khó khăn trong hạch toán chi phí, tình trạng này còn tiềm ẩn rủi ro pháp lý, buộc nhiều nhà thầu phải thi công cầm chừng hoặc điều chỉnh kế hoạch.

Ngoài ra, nguồn cung vật liệu cũng bộc lộ bất cập khi mất cân đối giữa các chủng loại. Cát xây dựng khan hiếm, trong khi đá lại dư thừa và bị vận chuyển ra ngoài tỉnh, làm gia tăng chênh lệch cung – cầu và đẩy giá lên cao.

Trước thực trạng này, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai Nguyễn Tự Công Hoàng cho rằng, quản lý nhà nước về vật liệu xây dựng hiện còn nhiều bất cập, chưa theo sát diễn biến thị trường. Việc báo cáo thiếu số liệu cụ thể, thiếu phối hợp giữa các cơ quan khiến điều hành kém hiệu quả.

Do đó, lãnh đạo tỉnh Gia Lai đã yêu cầu các sở, ngành rà soát chính xác cung – cầu từng loại vật liệu, cập nhật và công bố giá sát thực tế thị trường. Đồng thời, tăng cường thanh tra, kiểm tra việc niêm yết giá, kiểm soát nguồn gốc và chất lượng vật liệu, xử lý nghiêm các trường hợp đầu cơ, găm hàng…

Hiệp hội Nhà thầu xây dựng Việt Nam kiến nghị cho phép bù trừ chi phí nhiên liệu trong giá hợp đồng, đồng thời xem xét áp dụng cơ chế bất khả kháng trong trường hợp biến động giá kéo dài. Đồng thời, hoàn thiện cơ chế hợp đồng theo hướng linh hoạt hơn, cho phép điều chỉnh giá theo biến động thị trường, đặc biệt với các dự án kéo dài. Đây được xem là giải pháp quan trọng để chia sẻ rủi ro giữa các bên và bảo vệ biên lợi nhuận của doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, việc phát triển thị trường vốn đa dạng nhằm giảm phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng cũng là yêu cầu cấp thiết. Các kênh như trái phiếu doanh nghiệp, quỹ đầu tư hạ tầng cần được khơi thông để cung cấp nguồn vốn dài hạn với chi phí hợp lý.

Ở cấp độ doanh nghiệp, nâng cao năng lực quản trị, ứng dụng công nghệ và kiểm soát chi phí được xem là giải pháp cốt lõi. Việc lựa chọn dự án một cách thận trọng, sử dụng các công cụ tài chính để phòng ngừa rủi ro và tối ưu chuỗi cung ứng sẽ giúp doanh nghiệp tăng khả năng chống chịu.

Trong bối cảnh đẩy mạnh đầu tư công và nhu cầu xây dựng vẫn lớn, việc xử lý “độ vênh” giữa giá công bố và giá thị trường không chỉ là câu chuyện của doanh nghiệp mà còn liên quan trực tiếp đến hiệu quả sử dụng vốn và tiến độ các công trình.

Theo các chuyên gia, nếu không có giải pháp kịp thời, nguy cơ chậm tiến độ, suy giảm năng lực doanh nghiệp và giảm sức hấp dẫn của thị trường là khó tránh khỏi. Ngược lại, nếu hoàn thiện được cơ chế điều hành giá và hợp đồng, ngành xây dựng có thể tận dụng được “bệ phóng hạ tầng” để tạo ra tăng trưởng bền vững trong giai đoạn tới.